Niegolewscy w XIX i XX wieku [rozdział IV]

  1. 1.             Pierwsi przedstawiciele rodziny w epoce zaborowej

Nową epokę w dziejach rodziny otwierają dzieci Felicjana. Postanowiono potraktować je razem, mimo iż niektóre z nich nie przeżyły swego ojca i zmarły jeszcze w czasach niepodległej Rzeczypospolitej. Większość jednak, która dożyła wieku dorosłego, była już reprezentantami nowego pokolenia Polaków. Niewątpliwie najwybitniejszym przedstawicielem pierwszego zaborowego pokolenia Niegolewskich był Andrzej. Reszta jego rodzeństwa w mniejszym stopniu zaznaczyła się w dziejach rodziny.

 3 grudnia 1773 roku została ochrzczona, urodzona we Wronczynie, Ksawera Ignacja Antonina[1], która zmarła jako dziecko[2].

Antonina Ksawera, urodzona w Bytyniu, ochrzczona została 21 maja 1774 roku[3]. Według ksiąg metrykalnych bytyńskich zmarła 25 maja 1835 roku w wieku 61 lat, a pochowano ją w tamtejszym kościele 30 maja tegoż roku[4]. Zapis w księgach poznańskich podający, że Antonina zmarła 28 maja 1835 roku w wieku 54 lat, sugeruje jednocześnie, że miejscem jej śmierci był Poznań, a nie Bytyń[5].

Anastazja Antonina Wincencja, urodzona w Poznaniu, została ochrzczona 21 kwietnia 1782 roku[6].

8 grudnia 1785 roku przyszła na świat w Pobiedziskach Maria Leokadia Ignacja, chrzczona dwa dni później[7]. Ta sama, a może inna córka Leokadia była chrzczona z ceremonii we dworze w Górze 27 listopada 1786 roku[8]. 29 maja 1803 roku w wieku 18 lat wyszła ona za mąż za 24-letniego Jakuba Kęszyckiego, starostę mosińskiego, syna nieżyjącego Ksawerego, wojewody gnieźnieńskiego, w okresie reform podpory stronnictwa królewskiego w Wielkopolsce[9] i Barbary z Kwileckich[10]. Umarła ona we dworze bytyńskim po połogu 4 kwietnia 1804 roku[11], pochowano ją 7 kwietnia tego roku[12] u Reformatów w Szamotułach[13].

17 czerwca 1789 roku urodziła się w Bytyniu Emilianna Ignacja Alozja, której chrzest odbył się 20 czerwca tego roku[14]. W październiku 1810 roku w Bytyniu wyszła za mąż za Jana Żółtowskiego, 29-letniego syna Marcelego i Julianny z Niegolewskich, nieżyjących już dziedziców Kąsinowa, Piaskowa i Myszkowa[15], który w 1812 roku występował jako dziedzic Kąsinowa, sprawujący urząd sędziego pokoju powiatu obornickiego[16]. Emilianna umarła  23 czerwca 1830 roku w wieku 40 lat w Kąsinowie na febrę consumptiosę. Pochowano ją 25 czerwca tegoż roku u Reformatów w Szamotułach[17].

Syn Ksawery umarł jako dziecko, pochowano go 16 września 1775 w Bytyniu[18].

27 lipca 1776 roku ochrzczono Apolinarego Jakuba Ignacego urodzonego we dworze w Pobiedziskach[19]. Brał udział w kampanii 1806/1807, za który został on odznaczony Legią Honorową. Był także sędzią pokoju i posłem na sejm Księstwa Warszawskiego[20]. Zmarł on w Poznaniu 10 lutego 1810 roku w wieku 34 lat jako dziedzic Niegolewa i Bytynia, gdzie też go pochowano[21].

Jan Chryzostom Bonawentura, syn Felicjana, urodził  się 27 stycznia 1778 roku w Bytyniu, został ochrzczony dwa dni później[22]. Występował jako dziedzic Bytynia, Chlewisk i Młodaska. Sprawował stanowisko radcy departamentu Księstwa Warszawskiego, potem natomiast był członkiem pruskiej Izby Panów[23]. Poślubił on 16 maja 1805 roku, będąc dziedzicem Chlewisk i Młodaska, urodzoną 13 grudnia 1786 roku[24] Łucję Bnińską, córkę Ignacego, starosty średzkiego i Franciszki z Bnińskich[25]. Ze związku z nią miał syna Waleriana Aleksandra urodzonego 26 marca 1807 roku, ochrzczonego 1 kwietnia tegoż roku[26], który zmarł w Młodasku 25 stycznia 1825 roku w wieku 17 lat na febrę[27] oraz Felicjana, który przyszedł  na świat 4 maja 1808 roku w Młodasku. Jego chrzest odbył się 13 maja tego samego roku[28]. Felicjan zmarł według ksiąg metrykalnych bytyńskich 16 maja 1835 roku w Młodasku w wieku 28 lat na suchoty. Pochowano go 17 czerwca tegoż roku w kościele w Bytyniu[29], gdzie na nagrobku datę śmierci podano 18 maja 1835 roku[30]. Jan Chryzystom Bonawentura miał jeszcze jedno dziecko, córkę Eufrozynę Apolonię, urodzoną 8 lutego 1806 roku, której chrzest odbył się 13 lutego tegoż roku[31]. Była ona żoną Ignacego Gąsiorowskiego, a następnie Ignacego Mierzyńskiego[32]. Eufrozyna odziedziczyła po ojcu Bytyń, w którym w latach 30-tych XIX wieku zbudowano nowy pałac- willę, prawdopodobnie według projektu Franciszka Marii Lanci[33]. Eufrozyna zmarła 2 maja 1857 roku[34], a Bytyń przeszedł w ręce jej syna z pierwszego małżeństwa – Bronisława Gąsiorowskiego, a po nim na jego potomków[35]. W 1925 roku Bytyń ponownie znalazł się w posiadaniu rodziny Niegolewskich, przekazany Andrzejowi Niegolewskiemu aktem notarialnym po śmierci ostatniej z Gąsiorowskich – Heleny[36]. Żona Chryzostoma, Łucja z Bnińskich zmarła na suchoty w Poznaniu 13 grudnia 1846 roku, mając 60 lat. Pochowano ją w kościele bytyńskim 18 grudnia tegoż roku[37]. Jan Chryzostom Bonawentura zmarł w Poznaniu 18 lutego 1860 roku w wieku 84 lat[38], pochowano go w grobie rodzinnym w Bytyniu 23 lutego tegoż roku[39].

Nepomucen Bernard Władysław Antoni, syn Felicjana, urodzony w Poznaniu, ochrzczony 30 czerwca 1779 roku[40], zmarł jako dziecko[41].

15 stycznia 1784 roku został ochrzczony, urodzony w Pobiedziskach syn Felicjana, Józef Hilary[42], który zmarł w wieku dziecięcym[43].

12 listopada 1787 roku przyszedł na świat w Bytyniu Andrzej Marcin, syn Felicjana, ochrzczony 15 listopada[44]. W Bytyniu, gdzie spędził on lata swojego dzieciństwa, odebrał staranne domowe wykształcenie, ze szczególnym uwzględnieniem nauki języków obcych- francuskiego i niemieckiego[45]. Zapewne w 1805 roku na ślubie swego starszego brata Chryzostoma z Łucją Bnińską poznał siostrę swojej szwagierki Emilię, o rękę której bezskutecznie potem zabiegał[46].

Zwycięski pochód Napoleona przez Europę, pokonanie przez wojska francuskie armii pruskiej pod Jeną i Auerstedt 14 października 1806 roku, a w końcu tryumfalne wkroczenie Napoleona do Berlina jeszcze tego samego miesiąca budziły wśród Polaków nadzieje na odzyskanie niepodległości przy boku napoleońskiej Francji. Dalszy szlak wojsk napoleońskich prowadził przez Wielkopolskę, wezwaną przez Napoleona odezwą wydaną w listopadzie 1806 roku do powstania przeciwko władzy pruskiej. Nie zważając na kontrowersyjne i niejednoznaczne obietnice Napoleona Polacy samodzielnie organizowali ochotnicze oddziały wojsk, które wyzwalały coraz to nowe ziemie. 27 listopada 1806 roku do Napoleona przejeżdżającego przez należący do Niegolewskich Bytyń dołączył oddział gwardii honorowej, w którego szeregach od 10 listopada służył Andrzej Niegolewski. 5 stycznia 1807 roku Andrzej wstąpił jako podporucznik do 5 pułku jazdy. Brał on udział w walkach pod Tczewem i w oblężeniu Gdańska. W bitwie pod Fridlandem 14 czerwca 1807 roku Andrzej został kontuzjowany. Jeszcze tego samego miesiąca został przeniesiony w stopniu podporucznika do pułku szwoleżerów gwardii cesarza Napoleona, który był formowany latem i jesienią 1807 roku i stopniowo przerzucany do Francji, gdzie stacjonował w Chantilly pod Paryżem. W 1806 roku szwadron szwoleżerów, w którego szeregach znalazł się również Andrzej Niegolewski, wysłany został do Hiszpanii. Służba Niegolewskiego w tym kraju trwała trzy lata, a najważniejszym jej wydarzeniem była obrosła w mity szarża pod Samosierrą. Za udział w walce został przez Napoleona odznaczony Legią Honorową jako pierwszy i najmłodszy z oficerów pułku. Formalne przyznano Andrzejowi order (Krzyż Kawalerski) w marcu 1809 roku. W wyniku ran odniesionych pod Samosierrą zmuszony był on przejść 3-miesięczną rekonwalescencję w lazarecie w Buitrago, skąd ostatecznie uciekł, załamany śmiercią kapitana Jana Dziewanowskiego, swego zwierzchnika i przyjaciela oraz z obawy przed operacją czaszki. W marcu 1809 roku zyskał awans na porucznika i opuścił Hiszpanię. Do swojego pułku dołączył dopiero latem 1809 roku w Niemczech, już po bitwie pod Wagram (6 lipca 1809 roku). Zimę 1809/1810 roku spędził w Chantilly, a lata 1810- 1811 ponownie w Hiszpanii. Dekret cesarski z 15 marca 1810 roku przyznawał mu donację pensję w wysokości 500 franków rocznie. Od 3 lipca 1812 roku służył Andrzej Niegolewski w randze kapitana w elitarnym Sztabie Generalnym Wielkiej Armii, wybrany spośród tysięcy oficerów polskich jako jeden z sześciu. Prawdopodobnie zadecydowała tu znajomość języków obcych i dotychczasowe osiągnięcia Niegolewskiego. Uczestniczył Andrzej w kampanii rosyjskiej Napoleona, biorąc udział w niebezpiecznych misjach wojskowych. Styczeń i początek lutego 1813 roku spędził w rodzinnym Bytyniu. Jeszcze przed zajęciem Poznania przez Rosjan, które nastąpiło 12 lutego 1813 roku, został wysłany do Krakowa. Następnie służył Napoleonowi w czasie całej kampanii saskiej, biorąc udział w najważniejszych działaniach militarnych i walcząc pod Lutzen (2 maja 1813 roku, dwa dni po bitwie awansował na szefa szwadronu), Budziszynem (21 maja 1813 roku), Dreznem (26/27 sierpnia 1813 roku) i pod Lipskiem (14-19 października 1813 roku). Kontuzjowany w bitwie narodów, ewakuował się do Moguncji, gdzie uzyskał urlop dla leczenia się w Saint Denis pod Paryżem. 5 listopada 1813 roku nagrodzony został Krzyżem Oficerskim Legii Honorowej. 9 maja 1814 roku w związku z klęską Napoleona uzyskał dymisję. Do kraju wrócił pod koniec 1814 roku. Andrzej Niegolewski  znajdował się w tym czasie w nienajlepszej kondycji psychicznej, spowodowanej zapewne poczuciem klęski politycznej oraz niepowodzeniami osobistymi. Zaręczona w 1812 roku z Andrzejem Emilia Bnińska (1794-1853) wyszła ostatecznie za mąż za Seweryna Ostrowskiego (1794-1867). Wcześniej natomiast zakończyły się niepowodzeniem starania Niegolewskiego o rękę Nepomuceny Żółtowskiej[47].

Po powrocie do kraju i śmierci ojca w 1815 roku jako podpułkownik z emeryturą w kwocie 400 talarów rocznie przejął dziedziczne Niegolewo, zadłużone w tym czasie na ponad 20 000 talarów.  8 listopada 1816 roku poślubił on, urodzoną w 1798 roku, Annę Antoninę Urszulę Krzyżanowską, dziedziczkę Włościejewek i Międzyborza, córkę Tadeusza, sędziego pokoju powiatu śremskiego i Ludwiki z Bardzkich[48]. Początkowo małżonkowie mieszkali w Niegolewie, gdzie też przyszło na świat ich pierwsze dziecko. Wkrótce jednak ich siedzibą stały się Włościejewki w powiecie śremskim, będące majątkiem żony Andrzeja. W 1818 roku bezskutecznie zabiegał Andrzej wraz z bratem Chryzostomem o przyznanie jego rodzinie pruskiego tytułu hrabiowskiego[49].

Początkowy entuzjazm wynikający z uchwał kongresu wiedeńskiego, a mianowicie z obietnicy nadania Polakom, poddanym Rosji, Austrii i Prus prawa do reprezentacji i instytucji narodowych i wynikająca z tych postanowień nadzieja Polaków na autonomię i odrębność prawno-polityczną nowo utworzonego tworu, jakim było Wielkie Księstwo Poznańskie, zostały wkrótce rozwiane przez administrację pruską, która traktowała Wielkopolskę jako integralną część monarchii Hohenzollernów i rozumiała uprawnienia narodowe Polaków w bardzo wąskim zakresie. Przeciwko łamaniu gwarancji narodowościowych protestował w 1823 roku m.in. Andrzej Niegolewski, za co został skazany na karę roku twierdzy za obrazę majestatu, uchyloną rozporządzeniem króla Fryderyka Wilhelma III z 7 stycznia 1824 roku[50]. Pokongersowa rzeczywistość znacznie odbiegała od wyobrażeń i nadziei Polaków, którzy znowu musieli walczyć o swoje prawa. Andrzej Niegolewski należał do grona politycznych realistów, uważając za swoje główne zadanie w zaistniałej sytuacji walkę o przestrzeganie obietnic narodowościowych, utożsamianych z językowymi. Należał Niegolewski do prenumeratorów Mrówki Poznańskiej oraz zapewne Weterana Poznańskiego, pism podejmujących zagadnienia czystości i rozwoju języka polskiego[51]. Brał on udział w edycji poezji Adama Mickiewicza, a sam zakupił pięć egzemplarzy wydawnictwa[52].

Realna ocena sytuacji w Wielkim Księstwie Poznańskim i upadek nadziei na odzyskanie niepodległości przywiodły Polaków do podejmowania legalnych działań mających na celu obronę narodowości, a polegających na wspieraniu oświaty, rozwijaniu nowoczesnego rolnictwa, budowie rodzimego przemysłu i handlu itp. 8 kwietnia 1823 roku rząd pruski wydał dla Wielkiego Księstwa Poznańskiego ustawę uwłaszczeniową. Ustawa skądinąd niezbędna dla rozwoju rolnictwa, w pierwszych latach funkcjonowania skutkowała trudnościami ekonomicznymi, zmuszającymi ziemian do ograniczenia swych działań na polu gospodarczym do zapewnienia swym rodzinom znośnych warunków życia[53]. 20 czerwca 1828 roku powołano Towarzystwo Przyjaciół Rolnictwa, Przemysłu i Oświaty w Wielkim Księstwie Poznańskim, którego członkiem był m.in. Andrzej Niegolewski[54].

Patent królewski z 1815 roku gwarantował również powstanie sejmu prowincjonalnego. Zwołano go jednak po raz pierwszy dopiero w 1827 roku. Miał on charakter organu opiniodawczego. Andrzej Niegolewski został obrany posłem na tenże sejm 19 listopada 1826 roku z powiatów: Buk i Oborniki, połączonych ze względu na niewielką liczbę właścicieli ziemskich. Wystąpienia Niegolewskiego na sesjach sejmu dotyczyły kwestii związanych z obroną polskiego języka i narodowości. Domagał się on przywrócenia języka polskiego jako wykładowego we wszystkich szkołach prowincji oraz prawa do posługiwania się ojczystym językiem również dla tych Polaków, którzy znają język niemiecki[55].

Andrzej Niegolewski znalazł się wśród około 3 tysięcy Wielkopolan, którzy pośpieszyli na pomoc powstańcom listopadowym w Królestwie Polskim. 5 grudnia 1830 roku wystawił on żonie pełnomocnictwo do zarządzania majątkiem oraz weksel na 40 000 talarów, które rzekomo miały być długiem Andrzeja w stosunku do niej. W rzeczywistości działania te służyły zabezpieczeniu rodziny Andrzeja przed spodziewanymi represjami skierowanymi przeciwko niemu.  Wszedł on w skład delegacji Wielkopolan, która udała się do Warszawy z ofertą pomocy powstańcom listopadowym złożoną Józefowi Chłopickiemu 8 grudnia 1830 roku. Niegolewski zdecydował się na udział w powstaniu, mimo że wiązało się to z groźbą konfiskaty majątku, a więc pozostawieniem bez środków do życia brzemiennej żony i siedmiorga dzieci. Brał on udział w bitwie pod Grochowem, znajdując się w sztabie Michała Radziwiłła. 18 marca 1831 mianowano go pułkownikiem. Wtedy też objął dowództwo 1 pułku jazdy sandomierskiej i walczył z nim w bitwie pod Iganiami. 4 czerwca 1831 roku złożył dowództwo pułku i został przydzielony do Sztabu Głównego. 11 sierpnia 1831 roku przyznano mu krzyż złoty orderu Virtuti Militari. Warszawę opuścił na początku września, biorąc dymisję ze względu na zły stan zdrowia. Również żona Andrzeja – Anna, wsparła powstańców listopadowych, sprzedając należącą do niej Paprotnię. Uzyskane w ten sposób pieniądze ofiarowała na rzecz organizacji pogrzebów powstańców[56]. W związku z tym, że powstanie nie rozprzestrzeniło się na Wielkie Księstwo Poznańskie  złagodzone też zostały kary za udział w nim. Niegolewskiego ukarano grzywną w wysokości 5 000 talarów oraz skazano na 9 miesięcy twierdzy. W twierdzy w Koźlu odsiedział jednakże połowę kary pozbawienia wolności, ze względu na nienaganne zachowanie, a grzywnę zmniejszono mu do 1 500 talarów po tym, jak przedstawił stan zadłużenia Niegolewa, dwukrotnie strawionego przez pożar. Ponad to pozbawiono go prawa do pobierania emerytury, która należała mu się tytułem posiadania stopnia wojskowego w okresie Księstwa Warszawskiego, potwierdzonego w 1815 roku  oraz zakazano mu pełnienia jakichkolwiek funkcji publicznych przez najbliższe 5 lat [57].

Powstanie listopadowe i udział w nim Wielkopolan poskutkowało zaostrzeniem kursu władz pruskich w stosunku do Polaków. Zdymisjonowano Antoniego Radziwiłła ze stanowiska namiestnika, a wkrótce zlikwidowano sam urząd.  Naczelnym Prezesem Prowincji został Edward Henryk Flottwell, zwolennik integracji ziem polskich z resztą monarchii pruskiej. Chcąc osłabić wszelkie niepodległościowe dążenia Polaków, uderzono przede wszystkim w pozycję szlachty. Jej osłabieniu miał służyć wykup majątków ziemskich. Poza tym w 1832 roku językiem urzędowym uczyniono język niemiecki, w 1833 roku pozbawiono szlachtę polską prawa do sprawowania urzędów w powiatach, a w 1836 roku zlikwidowano urząd wójta, wprowadzając na to miejsce obwody policyjne z niemieckojęzycznymi komisarzami na czele. W odpowiedzi ziemiaństwo wielkopolskie podjęło szereg legalnych działań, które miały na celu przeciwstawienie się polityce Flottwella i zachowanie narodowej tożsamości. Powstawały polskie związki i towarzystwa. Jednym z nich był Bazar, do którego udziałowców należał m.in. Andrzej Niegolewski[58].

W okresie popowstaniowym Niegolewscy znajdowali się w trudnej sytuacji materialnej. Odsiadując karę w Koźlu Andrzej prosił żonę o zastawienie lub sprzedaż sreber, aby uzyskać w ten sposób środki na niezbędne inwestycje w gospodarstwie. Trudności finansowe rodziny Niegolewskich wynikały zapewne z konieczności zapłacenia kary pieniężnej za udział Andrzeja w powstaniu oraz z sytuacji w rolnictwie, która po wydaniu ustawy uwłaszczeniowej wymagała dużych nakładów. Po powrocie z więzienia w ciągu kilku lat udało się Andrzejowi odbudować spalony dwór i niezbędne budynki gospodarcze, z których zachował się z tego okresu spichlerz z datą budowy – 1836. Andrzej koncentrował się na hodowli owiec, co w latach 30- tych przynosiło zyski ze względu na rosnące ceny wełny. Jednakże pod koniec lat 40-tych ceny tego surowca znacznie spadły[59], co było kolejną, obok pożarów, przyczyną niepowodzeń działań podejmowanych przez Andrzeja na polu gospodarczym[60]. Pożar, który 14 czerwca 1848 roku zniszczył budynki gospodarcze był piątym z kolei, który  dotknął zadłużone Niegolewo od czasu, gdy jego właścicielem został Andrzej[61].

W okresie przymusowej bezczynności politycznej realizował swoją potrzebę aktywności społecznej m.in. przynależąc do założonego w 1836 roku Towarzystwa Sztuk Pięknych oraz będąc jednym z udziałowców spółki akcyjnej – Bazaru, założonego przez Karola Marcinkowskiego.  Andrzej utrzymywał również kontakty z Jędrzejem Moraczewskim, historykiem i założycielem Towarzystwa Zbieraczy Starożytności Krajowych, który zbadał i opisał grodzisko położone w Niegolewie. Kolejne sesje (III i IV) sejmu prowincjalnego odbyły się bez udziału Niegolewskiego, a jego miejsce jako posła zajął Józef Grabowski. Powołaniem Niegolewskiego była publiczna legalna działalność parlamentarna, nie odnajdował się ani w działaniach konspiracyjnych ani organicznikowskich. Mógł jednakże do niej wrócić dopiero po wstąpieniu na tron w 1840 roku Fryderyka Wilhelma IV[62].

Andrzej Niegolewski był obierany posłem z powiatów bukowskiego i obornickiego na kolejne cztery sejmy prowincjonalne. Kilkakrotnie był on obierany również na jednego z zastępców członków nowo utworzonego komitetu stanowego, który miał funkcjonować w przerwach między sesjami sejmu i opiniować sprawy  zlecone przez monarchę. Wśród członków komitetu i jego zastępców znajdowała się sama elita działaczy publicznych[63].

3 marca 1843 roku wybrano Andrzeja radcą Ziemstwa Kredytowego na powiat bukowski. Urząd radcy był zatwierdzany przez ministra spraw wewnętrznych, jego kadencja trwała 6 lat, a do obowiązków należało m.in. kontrolowanie majątków członków (dłużników) i sposobu ich gospodarowania[64].

Andrzej Niegolewski brał udział w obradach tzw. połączonego sejmu w Berlinie, skupiającego wszystkich posłów istniejących ośmiu sejmów prowincjonalnych. Należał on do głównych twórców petycji o przywrócenie języka polskiego w urzędach i szkołach na terenie dawnych ziem polskich. Jego przemowa w tej sprawie wygłoszona na plenum 5 maja cieszyła się dużym uznaniem. W związku z tą sprawą brał udział w negocjacjach z ministrem E. Bodelschwingiem i przedstawicielami  liberałów niemieckich.

W 1816 roku wystąpił jako dziedzic Niegolewa[65], a w 1821 roku razem z małżonką tytułowali się dziedzicami Włościejewek z przyległościami[66].

14 lutego 1858 roku ustanowił Andrzej rodzinne Niegolewo fideikomisem, czyli prawnie niepodzielnym i niepozbywalnym majątkiem ziemskim, a dodatkowo jeszcze minoratem, czyli majątkiem, który miał być dziedziczony nie przez najstarszego, a przez najmłodszego syna[67].

Andrzej Niegolewski zmarł 18 lutego 1858 roku w Poznaniu w wieku 69 lat[68], prawdopodobnie w wyniku jakiejś choroby. Na pogrzeb zbiegł się (…) cały Poznań. Wszyscy proboszcze, wikariusze, całe seminarium, ksiądz arcybiskup, wszystkie znakomitości polskie, stanęli obok trumny nieboszczyka (…)[69]. W czasie przeniesienia zwłok z mieszkania przy ulicy Berlińskiej do kościoła Św. Marcina za trumną kroczyli napoleońscy weterani i kawalerowie Legii Honorowej, (…)rodzina zgasłego i niepoliczone tłumy współrodaków ze wszystkich stanów (…)[70], a (…) w kościele ani setna część drużyny towarzyszącej pomieścić się nie mogła[71]. Podczas uroczystości pogrzebowych trwających cały tydzień zarówno w Poznaniu, jak i w Buku, wygłoszono 12 przemówień, a prasie poznańskiej ukazały się 4 artykuły poświęcone nieboszczykowi. Rok później odbyło się w Buku nabożeństwo żałobne w pierwszą rocznicę jego śmierci[72]. Anna z Krzyżanowskich po śmierci swego męża przez kilkanaście lat mieszkała w Niegolewie, a potem w Poznaniu[73]. Zmarła ona  5 stycznia 1871 roku w Poznaniu w wieku 73 lat, doczekawszy się prawnuków[74]. Przyczyną jej śmierci był paraliż[75]. Pochowano ją w grobie rodzinnym Niegolewskich w Buku[76].

Andrzej zasłynął przede wszystkim jako bohater spod Samosierry, pułkownik wojsk napoleońskich. Był to kulminacyjny moment jego kariery, na podstawie którego i w odniesieniu do którego mógł budować dalszą swą działalność walecznego Polonusa. Należał do elity społeczeństwa Wielkiego Księstwa Poznańskiego i brał czynny udział w najważniejszych ówczesnych wydarzeniach życia politycznego i społecznego, wpływając na ich kształt. W swej działalności kierował się dewizą Czyń coś powinien, będzie co może[77], która nakazywała obywatelską aktywność, niezależnie od istniejących warunków politycznych. Andrzej Niegolewski cieszył się społecznym szacunkiem, stając się niemal legendą za życia. Niewątpliwie można go uznać za jednego z najbardziej wybitnych przedstawicieli rodziny Niegolewskich, który znacznie podniósł jej status społeczny, a zarazem wyznaczył obowiązek kontynuowania narodowego posłannictwa następnym pokoleniom Niegolewskich, które musiały przejąć pałeczkę w sztafecie pokoleń i unieść brzemię sławy pułkownika.

W 1817 roku przyszła na świat w Niegolewie córka Andrzeja i Anny – Felicjanna Antonina, ochrzczona 15 czerwca tegoż roku[78]. Wyszła ona za mąż za Edmunda Żółtowskiego, dziedzica Myszkowa, Kąsinowa i Popówka[79] 30 maja 1841 roku. Ślub odbył się w Niegolewie w Kaplicy Niegolewskich[80]. Felicjanna zmarła na astmę[81] 20 marca 1879 roku w Myszkowie, a pochowano ją w rodzinnym grobie Niegolewskich w klasztorze szamotulskim[82].

15 sierpnia 1824 roku ochrzczono, urodzoną 9 sierpnia we Włościejewkach[83] Ludwikę Marię i jej siostrę bliźniaczkę Leokadię Klarę[84]. Jedna z bliźniaczek, Ludwika Maria zmarła jeszcze tego samego roku 16 października, pochowano ją we Włościejewkach[85]. Leokadia Klara poślubiła 30 lipca 1851 roku w Kaplicy Niegolewskich 32-letniego Ignacego Modlińskiego z Walentynowa[86]. Zmarła 2 maja 1856 roku[87].

10 maja 1827 roku przyszła na świat we Włościejewkach Magdalena Izydora, którą ochrzczono 27 maja tegoż roku[88]. 30 maja 1852 roku wyszła ona za mąż za Konstantego Rekowskiego, dziedzica Kęszyc[89]. W 1871 roku mieszkała w Wójcinie w Królestwie Polskim[90]. Umarła ona 2 sierpnia 1900 roku[91].

Również we Włościejewkach urodziła się 23 czerwca 1830 roku Emilia Agrypina, ochrzczona 14 lipca tegoż roku[92]. 12 września 1859 roku poślubiła  ona w kaplicy Niegolewskich w Niegolewie wdowca Mateusza Lnińskiego, dziedzica Linina w Prusach Królewskich[93]. W 1863 roku występowali jako dziedzice folwarków w Królestwie Polskim[94]. W 1871 roku Emilia miała swą siedzibę w Sosnowej Woli w Królestwie Polskim[95], gdzie też zmarła 26 lutego 1887 roku[96].

Marianna urodziła się we Włościejewkach 14 sierpnia 1831 roku, jej chrzest odbył się 10 dni później[97]. Zmarła jako dziecko[98].

1 października 1833 roku przyszła na świat Jadwiga, którą ochrzczono dwa tygodnie później[99]. Poślubiła ona w Poznaniu u Św. Marcina 20 września 1870 roku Karola Nestora Wężyka, dziedzica Rogaszyc w powiecie ostrzeszowskim[100]. Tam też w 1871 roku zamieszkiwała[101]. Zmarła ona 24 maja 1917 roku, pochowano ją w Rogaszycach[102].

Kolejna córka, Antonina zmarła 26 września 1834 roku po trzech miesiącach życia[103].

Syn Walenty Bronisław urodził się 9 lutego 1821 roku we Włościejewkach, ochrzczono go 4 marca tegoż roku[104]. Zmarł jako dziecko[105].

6 marca 1822 roku przyszedł na świat we Włościejewkach kolejny syn, Wiktor Bolesław, ochrzczony 17 marca tegoż roku[106]. Zmarł jako 7- miesięczne dziecko 26 października 1822 roku, pochowano go we Włościejewkach[107].

 

Władysław Maurycy Niegolewski, syn Andrzeja i Anny z Krzyżanowskich, przyszedł na świat 12 września 1819 roku[108] we Włościejewkach[109]. Ceremonia chrztu odbyła się jednak dopiero 29 listopada 1855 roku[110], a więc w dniu ślubu Władysława z Wandą Marią Weroniką Kwilecką, 21-letnią córką nieżyjącego już wtedy hrabiego Leonarda Kwileckiego i Tekli z Sieroszewskich, dziedziców Dobrojewa[111], urodzoną 23 stycznia 1834 roku[112]. Po wyjściu za mąż Wanda osiadła w swoim dziedzicznym majątku – Morownicy[113].

Władysław pierwsze nauki pobierał w domu[114]. Następnie ukończył po 1831 roku jeszcze polskie duchem Gimnazjum Św. Marii Magdaleny, a w 1841 roku po 7 latach nauki niemieckie gimnazjum Fryderyka Wilhelma w Poznaniu[115], przygotowywany do podjęcia w nim nauki przez cenionego korepetytora Jana Rymarkiewicza[116]. W latach 1841- 1845 studiował prawo na Uniwersytecie w Bonn, gdzie uzyskał tytuł doktora obojga praw na podstawie dysertacji De iure superficiaro (Bonn 1845)[117].

Władysław brał zbrojny udział w wydarzeniach 1846 oraz 1848 roku. W latach 1861-1863 czynnie uczestniczył w nurcie akcji podziemnej, zajmując umiarkowaną pozycję. W marcu 1863 roku objął sprawy policji i prasy w komitecie Jana Działyńskiego. Brał aktywny udział w tworzeniu wielkopolskich oddziałów ochotniczych[118]. Jako jedyny z synów pułkownika walczył w powstaniu styczniowym również  z bronią w ręku, a pod Ignacewem został ranny w nogę. Za uczestnictwo w powstaniu domagano się dla niego kary śmierci, jednakże sąd skazał go w 1864 roku na 2 lata twierdzy, którą to karę odbywał w Głogowie[119]. W 1855 roku był Władysław referendarzem sądu apelacyjnego w Poznaniu[120].

Od 1855 roku był on dziedzicem Morownicy, leżącej w powiecie kościańskim, majątku wniesionego przez żonę[121]. Do dóbr morownickich, które były dziedziczone obok Kwileckich i Niegolewskich również przez Małachowskich, należał także, dołączony z czasem do nich, folwark Sikorzyn[122] i folwark Szczepankowo Stare[123]. Rosnące z każdym rokiem zadłużenie Morownicy i pożar, który w 1874 zniszczył cały dobytek przesądziły o losie tych dóbr. Zostały one sprzedane bankowi Kwilecki-Potocki, a następnie trafiły w ręce niemieckie[124] za sumę 245 000 talarów[125]. Władysław wraz z braćmi, Kazimierzem i Zygmuntem oraz swym stryjem Chryzostomem byli członkami Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, a sam Władysław był jednym ze współautorów statutu, pierwszym redaktorem Roczników TPNP, a w latach 1860-1865 wiceprezesem towarzystwa[126].

Władysław był kontynuatorem postawy społecznej reprezentowanej przez swojego ojca, należąc przez około 40 lat do grona najbardziej aktywnych działaczy politycznych Wielkiego Księstwa Poznańskiego obok m.in. Gustawa Potworowskiego, Augusta Cieszkowskiego czy Karola Libelta. Kiedy w 1855 roku zamieszkał w Poznaniu, jego mieszkanie przy ulicy Św. Marcina 15 stało się miejscem kulturalnych i towarzyskich spotkań elity miasta. Jego drugim domem był wniesiony przez żonę majątek Morownica koło Śmigla. Wręcz europejski rozgłos przyniosło Władysławowi ujawnienie przez niego stosowania przez policję pruską kompromitujących metod działania. Główną areną jego działalności był sejm pruski i parlament niemiecki. Był jednym z najbardziej aktywnych posłów i wspaniałym mówcą. Ukoronowaniem jego kariery politycznej było przewodniczenie Kołu Polskiemu w parlamencie niemieckim. Żądał przede wszystkim poszanowania praw i odrębności Wielkiego Księstwa zgodnie z postanowieniami traktatu wiedeńskiego. Złożone w tej kwestii w 1860 roku interpelacje ukazały się drukiem, również w języku niemieckim. Po przerwie spowodowanej m.in. udziałem w powstaniu styczniowym wrócił do działalności parlamentarnej w 1867 roku, wybrany do parlamentu Związku Północnoniemieckiego, gdzie występował przeciwko włączeniu do niego Księstwa Poznańskiego. Prowadził w tej sprawie polemikę z samym kanclerzem Bismarckiem. Potem w niemieckim Reichstagu protestował przeciwko wcieleniu Księstwa do Rzeszy. W kolejnych latach wypowiadał swój sprzeciw wobec prześladowania Kościoła w dobie Kulturkampfu oraz występował w obronie języka polskiego. Władysław cieszył się dużym uznaniem i ogromną popularnością nie tylko wśród społeczeństwa wielkopolskiego. Jedna z jego mów sejmowych Bieda narodu polskiego i polskiego języka wygłoszona i wydana w 1875 roku rozeszła się w nakładzie 30 000 egzemplarzy. Na dużą skalę kolportowano również portrety W. Niegolewskiego, naszego posła. Za swoją działalność został uhonorowany adresem dziękczynnym z Galicji z około 1 500 podpisami i takim że adresem emigracji polskiej. Władysław uporczywie wyznawał zasady polityki protestu, co pod koniec życia przysporzyło mu wielu przeciwników politycznych, zwolenników umiarkowanej ugody, którzy w 1884 roku utrącili jego kandydaturę w poznańskim komitecie wyborczym. Symbolem niezłomności pozostał Władysław dla tych, którzy tak jak on za podstawę wszelkich roszczeń Polaków w stosunku do władz niemieckich uważali uchwały kongresu wiedeńskiego, a nie niemiecką konstytucję. Postawa bezwzględnego protestu, jaką prezentował Władysław znalazła uznanie w oczach następnego pokolenia, pokolenia związanego z endecją, której jednym z najbardziej czynnych działaczy był bratanek Władysława – Felicjan[127].

Władysław zmarł bezpotomnie 19 marca 1885 roku w Poznaniu[128]. Jego żona Wanda Klara z hrabiów Kwileckich po śmierci męża prowadziła aktywną działalność narodową i społeczną, nazywana była przez współczesnych  sobie pierwszą Polką w Poznaniu[129]. Zmarła 23 marca 1912 roku, pochowano ją w Buku[130].

Wśród pierwszych przedstawicieli rodziny Niegolewskich żyjących w epoce zaborowej szczególnie zaznaczyły się postaci Andrzeja i jego syna Władysława. Należeli oni do wybitnych osobistości swoich czasów, wyraźnie zaznaczając się na tle ziemiaństwa wielkopolskiego i zarazem ciesząc się szacunkiem i popularnością nie tylko szerokich kręgów społeczeństwa wielkopolskiego, ale ogólnie Polaków w kraju i na emigracji. Zaangażowanie w działalność społeczną i polityczną weszło niejako do rodzinnych tradycji, kontynuowanych przez kolejne pokolenia rodziny. W XIX wieku areną publicznej działalności Niegolewskich był przede wszystkim sejm Księstwa Warszawskiego, poznański sejm prowincjonalny, a także sejm pruski, a potem parlament Rzeszy, gdzie reprezentowali interesy Polaków wobec pruskiego zaborcy. W porozbiorowej rzeczywistości Niegolewscy wykazali się patriotyzmem, reprezentując postawę legalnej walki o zachowanie tożsamości narodowej Polaków oraz biorąc udział w wystąpieniach zbrojnych skierowanych nie tylko przeciwko zaborcy pruskiemu, ale także przeciwko pozostałym zaborcom. Walczyli o niepodległą Polskę przy boku Napoleona, brali udział w dziewiętnastowiecznych powstaniach narodowych, a także wydarzeniach Wiosny Ludów. Należeli oni do czołowych członków rozmaitych organizacji i stowarzyszeń, mających na celu podtrzymanie i rozwój polskości na różnorodnych płaszczyznach w trudnych warunkach germanizacji. Cieszyli się społecznym szacunkiem, a postać pułkownika Andrzeja, szwoleżera spod Samosierry, stała się niemal posągową jako przykład wzorowej postawy obywatelskiej, zdolnej w każdych warunkach i różnymi sposobami walczyć o polskość.

Niegolewscy postępowali zgodnie z upowszechnionym w XIX wieku wzorem obywatela, ale także ziemianina-gospodarza. O ile jednak w realizacji modelu obywatela osiągnęli niemal mistrzowski poziom, o tyle jako gospodarze napotykali na znaczne trudności, nie pozwalające im na odniesienie sukcesów w tej dziedzinie. Należy tu wymienić przede wszystkim problemy finansowe i rosnące z każdym rokiem zadłużenia majątków, a także nękające je nieustannie pożary. Prawdopodobnie kłopoty związane z właściwym utrzymaniem dóbr ziemskich wynikały z braku doświadczenia i umiejętności przystosowania się do nowych warunków gospodarczych, jakie zaistniały w wyniku uwłaszczenia chłopów oraz z poświęcenia się członków rodziny głównie działalności społecznej i politycznej. W połowie XIX wieku z dóbr niegolewskich i bytyńskich, które na przełomie XVIII i XIX wieku były głównymi majątkami rodziny, te ostatnie przeszły po kądzieli w ręce Gąsiorowskich. Majętność niegolewska natomiast została w 1858 roku ustanowiona minoratem i była każdorazowo dziedziczona przez najmłodszego syna. Inne majątki, które w tym czasie znalazły się w rękach Niegolewskich były wnoszone bądź przez ich żony bądź też dziedziczone po matkach. Nie weszły one jednak na trwałe w posiadanie rodziny Niegolewskich.

Poprzez mariaże spowinowacili się Niegolewscy w omawianym okresie z takimi rodzinami jak Kęszyccy, Żółtowscy, Bnińscy, które to familie cieszyły się ugruntowaną wysoką pozycją wśród ziemiaństwa wielkopolskiego.

W wieku XIX kształcenie domowe, gimnazjalne, a potem uniwersyteckie było już  naturalną koleją rzeczy. Szczególnymi osiągnięciami naukowymi mógł poszczycić się Władysław, który zdobył tytuł doktora obojga praw na Uniwersytecie w Bonn.

2. Linia Kazimierza

Kazimierz Atanazy, syn Andrzeja, urodził się 30 kwietnia 1823 roku we Włościejewkach, ochrzczono go 8 maja tegoż roku[131]. Brał on zbrojny udział w wydarzeniach 1848 roku[132]. Od 1856 roku występował jako dziedzic Włościejewek[133]. 20 maja 1858 roku poślubił on w Nekli 23-letnią Helenę Skórzewską, córkę Ignacego, zastępcy marszałka sejmu prowincjonalnego[134] i Anastazji z Rychłowskich[135]. Była ona właścicielką dóbr Komorze w powiecie wrzesińskim, które to dobra, oszacowane na 97 294 talarów, miały być decyzją sądu z 15 sierpnia 1861 roku wystawione na przymusową sprzedaż[136]. W 1862 roku Kazimierz wniósł do sejmu pruskiego petycję, która dotyczyła trudności w administrowaniu majątkiem Komorze,  leżącego po obu stronach granicy prusko- rosyjskiej[137]. W 1863 roku na terenie tych dóbr założył Kazimierz lazaret.  Rannymi, m.in. przywiezionymi do dworu po bitwie pod Pyzdrami opiekowała się żona Kazimierza, Helena i jego matka pułkownikowa Anna. Majątek ten, jako pograniczny, służył również jako punkt przerzutu broni i ochotników[138]. W 1863 roku Kazimierz wystąpił jako dziedzic folwarku Wiśniewki, być może chodzi tu jednak o Włościejewki[139]. Był Kazimierz właścicielem wsi Brzóstownica w powiecie śremskim, która orzeczeniem sądu z 11 października 1878 roku miała zostać sprzedana w drodze publicznej licytacji[140]. Jednakże wieś tę nabył w 1880 roku Ludwik Karśnicki z Mchów za 74 000 talarów[141]. Mimo pomocy brata Zygmunta[142] nie udało mu się utrzymać odziedziczonego po matce majątku Włościejewki z folwarkiem Międzybórz o powierzchni ponad 1078 ha, który sąd śremski wystawił na licytację 5 listopada 1880 roku[143]. Dobra te kupił w 1884 roku z subhasty, czyli przymusowej licytacji majątku, Adolf Guterbock z Charlottenburga[144]. Przy tej okazji ich powierzchnię określono na 1 241 ha[145]. Kazimierz zmarł w, jeszcze do niego należących, Włościejewkach 13 maja 1885 roku[146] i tam też został pochowany[147]. Kazimierz doprowadził swój majątek do ruiny, co w szóstym numerze Warty z 17 maja 1885 roku, a więc dwa dni po jego śmierci przypisywano (…) w części tym heroicznym jego zapasom, o język (…)[148]. Wdowa po Kazimierzu, Helena zamieszka wraz z dziećmi w  Ostrowie w bardzo trudnych warunkach materialnych[149]. Umarła ona po 22 lipca 1909 roku[150]. Ze związku z Heleną miał Kazimierz sześciu synów: Andrzeja, Władysława, Ignacego, Stanisława, Tadeusza i Bolesława.

Synowie Kazimierza i Heleny, wysadzeni z siodła ziemianie, nie zaznaczyli się w życiu społecznym i politycznym Wielkiego Księstwa[151].

Władysław, syn Kazimierza

Władysław Zygmunt, syn Kazimierza i Heleny ze Skórzewskich urodził się 26 grudnia 1860 roku we Włościejewkach, tam też go ochrzczono 18 stycznia roku następnego[152]. Poślubił on w 1908 roku Wandę Karską[153], która zmarła w 1941 roku w Jurkach na Podlasiu. Władysław zmarł 5 marca 1921 roku[154]. Ze związku z Wandą miał Władysław dwie córki: Marię i Annę.

Córka Maria Zofia Helena urodzona 17 sierpnia 1909 roku w Ostrowie, została tam ochrzczona 5 dni później[155]. Zmarła 20 września 1928 roku w Poznaniu, pochowano ją w Buku[156].

Anna urodziła się w Ostrowie w 1910 roku. 16 czerwca 1936 roku wyszła za mąż za Antoniego Oknińskiego[157].

Ignacy, syn Kazimierza

Ignacy Anastazy Zygmunt Stanisław Marian urodził się 29 maja 1863 roku we Włościejewkach[158]. Zmarł on 21 stycznia 1890 roku po długich cierpieniach w Ostrowie, gdzie też go pochowano[159]. Zgodnie z informacjami pochodzącymi ze źródeł rodzinnych Ignacy miał się urodzić 17 kwietnia 1864 roku. Może więc Kazimierz miał dwóch synów noszących to imię: pierwszego urodzonego w 1863 i zmarłego dzieckiem i drugiego urodzonego w 1864 roku i zmarłego w 1890 roku[160].

Stanisław, syn Kazimierza

Stanisław Józef, urodzony we Włościejewkach 24 marca 1865 roku, ochrzczony dnia następnego[161] zmarł tamże10 maja tegoż roku[162].

Tadeusz, syn Kazimierza

15 czerwca 1866 roku przyszedł na świat we Włościejewkach Tadeusz, ochrzczony 26 czerwca tegoż roku[163]. Był on inżynierem, pracował jako górnik. Ożenił się w Kaliszu z Anielą Szarzyńską. Zmarł 22 stycznia 1932 roku[164].

Andrzej, syn Kazimierza

Syn Andrzej Ignacy Marian, urodzony we Włościejewkach 17 sierpnia 1859 roku, został ochrzczony trzy miesiące później[165]. Ożenił się on w 1899 roku z Aleksandrą Ostrowską, córką Adama, urodzoną w 1877 roku[166]. Wiadomo o nim, że działał w Towarzystwie Czytelni Ludowych, a w 1908 roku obrano go na prezesa powiatowego tej organizacji na powiat ostrowski[167]. Andrzej zmarł 7 listopada 1928 roku, a jego żona 10 października bądź też 28 kwietnia 1932 roku. mieli oni czworo dzieci: dwóch synów- Adama i Kazimierza oraz dwie córki – Aleksandrę i Marię.

Córka Aleksandra urodzona 10 listopada 1903 roku, zaślubiła 25 lutego 1925 roku Henryka Bojanowskiego. Zmarła 29 stycznia 1958 roku[168]. Kolejna córka Maria, która urodziła się 25 marca 1904 roku, wyszła za mąż za brata swego szwagra, Gustawa Bojanowskiego[169].

Adam, syn Andrzeja

Adam, który przyszedł na świat 16 sierpnia  1901 roku w Ostrowie, zmarł po 5 godzinach[170].

Kazimierz, syn Andrzeja

Kazimierz Andrzej Tadeusz urodził się 15 kwietnia 1908 roku w Ostrowie, gdzie go ochrzczono 5 maja tegoż roku[171]. Zmarł on 21 października 1974 roku. Jego żoną była Leonia Szukalska, urodzona 29 listopada 1924 roku. Mieli oni dwóch synów: Andrzeja i Marka[172].

Andrzej, syn Kazimierza

Andrzej urodził się 25 kwietnia 1947 roku. 5 lutego 1972 roku ożenił się z urodzoną 11 lipca 1945 roku Urszulą Kazimierczak. Mają oni dwie córki: Kamilę, urodzoną 24 stycznia 1972 roku i Sylwię, która przyszła na świat 16 września 1978 roku.

Marek, syn Kazimierza

Marek ożenił się 21 sierpnia 1971 roku z Lidią Tomaszewską[173].

Bolesław, syna Kazimierza

25 czerwca 1868 roku urodził się we Włościejewkach Bolesław Władysław Kazimierz, którego chrzest odbył się 19 lipca tegoż roku[174]. Poślubił on  28 lutego 1905 roku, urodzoną w 1877 roku, córkę Józefy Skórzewskiej – Marię Kuczborską. Bolesław zmarł 14 sierpnia 1930 roku, natomiast jego żona umarła 6 czerwca 1939 roku. Mieli oni czworo dzieci: dwóch synów- Zygmunta i Andrzeja oraz dwie córki – Ewę i Józefę[175].

Ewa Helena Ewelina urodziła się 15 stycznia 1906 roku. Poślubiła ona 21 września 1938 roku Tomasza Krzysztofiaka. Zmarła 6 lipca 1965 roku[176].

Józefa Kazimiera urodzona 14 lutego 1907 roku, zmarła 19 lutego 1934 roku[177].

Zygmunt, syn Bolesława

Zygmunt urodził się 10 stycznia 1909 roku. Ożenił się 26 grudnia 1948 roku z, urodzoną 31 czerwca 1926 roku, Bronisławą Włodarek. Zygmunt zmarł 11 kwietnia 1970 roku. Miał dwie córki: Jadwigę, która urodziła się 18 maja 1950 roku i Krystynę, która przyszła na świat 19 czerwca 1951 roku, a 1 września 1973 roku wyszła za mąż za J. Otulakowskiego[178].

Andrzej, syn Bolesława

Andrzej Wojciech ożenił się z Heleną Maj[179].

 3. Linia Zygmunta

 18 grudnia 1826 roku urodził się we Włościejewkach syn Andrzeja, Zygmunt Tomasz, ochrzczony 22 grudnia tegoż roku[180].

Wiadomo o nim, że brał zbrojny udział w rewolucji 1848 roku, za co był represjonowany[181]. Od 1858 roku był też Zygmunt członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego. W latach 1854-1855 podróżował z ojcem do Paryża. Zygmunt odbył studia w Szkole Rolniczej w Grignon[182]. 4 stycznia 1859 roku jako jedyny z ziemian powiatu bukowskiego uczestniczył w walnym zebraniu Towarzystwa Naukowej Pomocy[183]. Zygmunt występował w obronie praw języka polskiego, m.in. odmawiając w 1859 roku podpisania protokołu urzędowego w języku niemieckim, co było szeroko relacjonowane przez ówczesną prasę[184]. W 1860 roku Zygmunt należał do sygnatariuszy protestu i petycji złożonej na ręce landrata przez kilkunastu znaczących obywateli powiatu bukowskiego, a zawierającej m.in. uchwałę o nieprzyjmowaniu korespondencji pisanej w języku niemieckim[185]. W 1863 roku był on komisarzem wojskowym na powiat bukowski z ramienia Komitetu Działyńskiego, a do jego obowiązków należało werbowanie ochotników do formowanych przez siebie oddziałów i zaopatrywanie ich w broń i amunicję[186]. Za udział w powstaniu styczniowym był więziony w Moabicie, a następnie sądzony w Berlinie w procesie 149 wielkopolskich uczestników powstania, m.in. razem ze swoim bratem Władysławem[187]. Po upadku powstania styczniowego udzielał się społecznie na terenie powiatu bukowskiego, a następnie po reformie administracyjnej w 1887 roku- grodziskiego. Szczególnie poświęcił się działalności na rzecz rozwoju rolnictwa w swoim powiecie.

W 1867 roku brał udział w założeniu w Buku polskiej spółdzielni kredytowej, która w 1872 roku przekształciła się w Bank Ludowy. Zygmunt pełnił w nim kierownicze funkcje, wielokrotnie był prezesem rady nadzorczej banku[188]. Był inicjatorem powołania kółek rolniczych w Buku i Dusznikach, a także założycielem i czołowym działaczem powstałej w 1882 roku w Buku polskiej spółdzielni mleczarskiej. Wszystkie te działania w zakresie rozwoju gospodarki miały na terenie Wielkopolski charakter prekursorski[189].

Zygmunt występował również w obronie kościoła katolickiego w trudnym dla niego okresie prześladowań, inicjował w swoim powiecie obchody 200- setnej rocznicy odsieczy wiedeńskiej, a także promował polskich kandydatów w wyborach do sejmu pruskiego i parlamentu Rzeszy. Ponad to w latach 1886- 1887 wchodził w skład powiatowego zarządu Towarzystwa Naukowej Pomocy im. Karola Marcinkowskiego[190].

W 1874 roku wystawił Zygmunt w niegolewskim parku pomnik ku czci poległych pod Samosierrą szwoleżerów, który stał się miejscem patriotycznych uroczystości na całą okolicę[191].

14 listopada 1865 roku ożenił się Zygmunt w Jeziorze Małym z Zofią hrabianką Skórzewską[192], córką Heliodora i Emilii Goetzendorff Grabowskiej, urodzoną 20 maja 1839 roku[193]. Obchodzili oni 14 listopada 1890 roku 25 rocznicę ślubu[194]. Na uroczystość, rozpoczętą nabożeństwem w odrestaurowanej na tę okazję kaplicy w Niegolewie, zjechali liczni goście.

Po śmierci ojca w 1858 objął majątek Niegolewo, liczący około 1050 hektarów, w którym też poczynił niezbędne inwestycje, zapewniające jego rozwój – zbudował gorzelnię, suszarnię oraz wprowadził na szeroką skalę maszyny rolnicze[195]. W 1878 roku sprzedał Zygmunt swoje dobra Komorze pod Wrześnią Ritschowi, dzierżawcy dóbr księcia Carolath, który nabył je dla swego zięcia Ciecierskiego[196].  Do Zygmunta i Zofii należała w 1893 roku Polwica z Lubońcem pod Zaniemyślem[197]. Dobra te weszły w skład majątku Zygmunta prawdopodobnie jako posag Zofii lub jej spadek po rodzicach, albowiem przed Niegolewskimi właścicielami tego majątku byli Skórzewscy. Powierzchnia tych dóbr wynosiła łącznie ponad 625 ha, z czego ponad 522 ha stanowiła rola, prawie 40 ha łąki, ponad 50 ha pastwiska, ponad 13 ha nieużytki i 0, 38 ha zbiorniki wodne. Czysty dochód gruntowy czerpany z tego majątku wynosił  8 640 marek[198].

Zygmunt inwestował również w przemysł, będąc współwłaścicielem lejarni żelaza oraz otwartej w 1872 roku w Poznaniu na gruncie św. Łazarza wytwórni maszyn rolniczych[199]. Wspólnie z Antonim Kowalskim zawiązał Zygmunt Niegolewski spółkę, która otworzyła w Marcellinie pod Poznaniem fabrykę mydła[200].

W 1896 roku po pożarze starego dworu w Niegolewie w 1895 roku, Zygmunt zbudował nowy pałac[201], który zachował się do naszych czasów. Jest to budynek piętrowy, na rzucie prostokąta, pokryty czterospadowym dachem. Pseudoryzalit głównego wejścia poprzedza ganek z tarasem wspartym na dwóch kolumnach, z niewielką wystawką. Przy bocznej elewacji południowej zaprojektowano jednokondygnacyjny, zwieńczonym płaskim dachem aneks wysuwający się przed elewację frontową i tylną, łącząc się z dobudowanym w latach 1904-05, już przez syna Zygmunta – Stanisława, skrzydłem, ustawionym prostopadle do głównej bryły pałacu. Jeżeli chodzi o wnętrze pałacu to parter zawiera część reprezentacyjną z hallem, natomiast piętro- część mieszkalną. W pałacu znajdował się tzw. salonik napoleoński zawierający pamiątki po pułkowniku Andrzeju Niegolewskim[202].

Zygmunt zmarł 24 marca 1901 roku, pochowano go w Buku[203]. Zofia ze Skórzewskich, jego żona, zmarła w Poznaniu 10 stycznia 1909 roku. Pochowano ją, podobnie jak męża, w Buku[204]. Ze związku z Zofią miał Zygmunt sześcioro dzieci: trzech synów – Felicjana, Kazimierza i Stanisława[205] oraz trzy córki: Emilię, Annę i Izabellę.

Emilia Anna Cecylia urodziła się 30 września 1867 roku w Poznaniu. Jej chrzest miał miejsce 10 października tegoż roku[206]. Zmarła ona 29 maja 1921 roku, pochowano ją w Buku[207].

Anna Maria przyszła na świat 30 kwietnia 1871 roku w Niegolewie. Jej chrzest miał miejsce 25 czerwca tegoż roku[208].

1 czerwca 1875 roku urodziła się w Niegolewie Izabella Wanda. Jej chrzest odbył się 28 czerwca tegoż roku, a rodzicami chrzestnymi zostali Izabella Tyszkiewicz i Bolesław Poniński, dziedzice Siedlec[209]. Umarła ona 12 listopada 1903 roku[210].

Zygmunt był, w przeciwieństwie do swego ojca Andrzeja i brata Władysława, przede wszystkim ziemianienem-gospodarzem i jego aktywność obywatelska poświęcona była głównie realizacji tego wzoru, a jego działania na rzecz rozwoju rolnictwa w swojej okolicy miały w Wielkopolsce charakter prekursorski. Zygmunt wprowadził na nowe tory rozwoju zaniedbane Niegolewo i majątki wniesione przez żonę – Polwicę z Lubońcem. Prawdopodobnie przyczyną jego sukcesu na tym polu było odpowiednie ku temu przygotowanie w postaci studiów rolniczych, które odbył we Francji. Zapewne też przyczyniło się ono do ustanowienia Niegolewa minoratem, albowiem w ten sposób majątek mógł przejąć właśnie Zygmunt, rokujący nadzieję nie tylko na utrzymanie rodzinnego gniazda w rękach Niegolewskich, ale także na jego dalszy rozwój. Zygmunt potrafił doskonale odnaleźć się w warunkach gospodarki rynkowej. Był on w pełni świadomym członkiem nowoczesnego społeczeństwa obywatelskiego, przynależąc do polskich stowarzyszeń gospodarczych i kulturalnych. Widział potrzebę rozwoju ludu wiejskiego, organizując kółka włościańskie, spółdzielnie oszczędnościowo- pożyczkowe oraz działając w TNP. W 1896 roku pobudował w Niegolewie pałac, który był świadectwem jego statusu społecznego i majątkowego.

Syn Zygmunta, Felicjan Antoni Maksymilian urodził się 12 października 1868 roku w Niegolewie[211].

Felicjan pobierał nauki  w Gimnazjum im. Fryderyka w Poznaniu oraz im. Ludwiki w Berlinie. W okresie szkolnym był członkiem polskich organizacji filareckich[212]. Studiował on medycynę w Lipsku, Berlinie i Monachium, gdzie 5 czerwca 1894 roku uzyskał tytuł doktora medycyny[213]. Aby rozszerzyć swą wiedzę z zakresu okulistyki udał się do Paryża, gdzie asystował prof. Konstantemu Gałęzowskiemu. Następnie odbywał praktykę w Krakowie u prof. Bogdana Wicherkiewicza. Pierwszą samodzielną pracę podjął w Bytomiu, ostatecznie jednak na stałe osiedlił się w Poznaniu[214], gdzie w 1902 roku pracował jako okulista[215]. Udzielał się w PTPN w jego wydziałach: Lekarskim oraz Przyrodników i Techników, a także był członkiem Towarzystwa Zawodowego Lekarskiego. Nawiązał także współpracę z pismem Nowiny Lekarskie.

Felicjan był również aktywnym działaczem społecznym i politycznym. Związany był z Narodową Demokracją. W 1899 roku wszedł wraz z żoną Stanisławą do tajnej Ligi Narodowej. Od 1903 roku był posłem sejmu pruskiego i parlamentu niemieckiego, w których to instytucjach występował w obronie polskich praw i interesów. Pełnił on funkcję sekretarza Koła Polskiego w Berlinie. Stawał w obronie i opiekował się prześladowanymi polskimi dziećmi, biorącymi udział w strajku szkolnym, za co wytoczono mu we wrześniu 1903 roku proces sądowy. Był Felicjan inicjatorem zbiórek dla Michała Grzymały, walczącego o swoją ziemię. Odwiedzał Polaków mieszkających na stałe w Niemczech i organizował dla nich wycieczki do ośrodków kultury w Poznaniu i Krakowie. Był członkiem licznych organizacji: Sokoła, Samopomocy, Straży oraz towarzystwa akcyjnego Nowa Drukarnia Polska, wydającego w Poznaniu Kurier Poznański i Orędownika. Został członkiem Rady Głównej Polskiego Towarzystwa Demokratycznego, powołanego w Poznaniu w 1909 roku. W 1912 roku wydrukowano jego przemówienie pt. Nasze położenie i nasza obrona. W 1913 roku został skarbnikiem Rady Narodowej, którą to organizację powołano dla obrony wszelkich interesów polskich w zaborze pruskim. W czasie pierwszej wojny światowej był członkiem tajnego Komitetu Międzypartyjnego, który sprawował w zaborze pruskim kontrolę nad działaniami o charakterze politycznym. Podjął współpracę z Komitetem dla Bezdomnych, który opiekował się internowanymi w obozach niemieckich Polakami z Królestwa. Był także prezesem Komitetu Opieki nad Weteranami 1863 roku. Został członkiem honorowym Związku Narodowego w Stanach Zjednoczonych, który w ten sposób nagrodził go za działalność w zakresie utrzymania polskości w zaborze pruskim. W 1918 roku udzielał się w Centralnym Komitecie Obywatelskim, przekształconym z Komitetu Międzypartyjnego[216].

3 marca 1899 roku poślubił Felicjan, urodzoną 8 stycznia 1879 roku w Bidzinach w powiecie opatowskim, Stanisławę Jasieńską, córkę Augusta i Zofii Ośmiatowskiej[217]. Stanisława również była znaną działaczką społeczną i polityczną. Z jej inicjatywy powołano w Poznaniu Towarzystwo „Znicz”, którego celem było popieranie polskiego przemysłu. W czasie pierwszej wojny światowej, a potem powstania wielkopolskiego organizowała opiekę dla ofiar tych wydarzeń[218].

Felicjan zmarł bezpotomnie 8 stycznia 1919 roku w Poznaniu, pochowano go w Niegolewie[219]. Po jego śmierci Stanisława wyszła powtórnie za mąż za Mariana Kiniorskiego i osiadła w Suchodębiu (powiat Kutno). Po wybuchu drugiej wojny światowej przeniosła się razem z mężem do stolicy, gdzie brała udział w powstaniu warszawskim w oddziale Armii Krajowej Harnasie. Po zakończeniu wojny zamieszkała w Szczecinie[220], gdzie zmarła 16 czerwca 1954 roku[221].

Felicjan był tym z synów Zygmunta, który nie odziedziczył po rodzicach żadnych dóbr ziemskich, przeznaczonych dla jego młodszych braci. Zdobył on jednak świetne wykształcenie, które pozwoliło mu utrzymywać się z pracy lekarza – okulisty. Jak przystało na nowoczesnego obywatela, Felicjan udzielał się społecznie i politycznie, biorąc aktywny udział w polsko- niemieckiej wojnie o język, ziemię i kulturę. Pod względem poglądów politycznych przynależał do tworzącego się ruchu narodowego.

 

Kazimierz Roman, syn Zygmunta, urodził się 28 lutego 1870 roku w Niegolewie, ochrzczono go 14 marca tegoż roku[222]. Kazimierz studiował w Berlinie i Monachium[223]. W 1906 roku był jednym z założycieli oraz pierwszym prezesem rady nadzorczej Rolnika w Zaniemyślu. Tego samego roku pełnił funkcję sekretarza polskiego komitetu wyborczego na powiat średzki[224].

W 1900 roku był on dziedzicem Polwicy i Lubońca, leżących w powiecie śremskim[225]. Polwicę, majątek odziedziczony po matce, której powierzchnia wynosiła 2 000 mórg, sprzedał Kazimierz w 1908 roku Stefanowi Kęszyckiemu, właścicielowi Błociszewa i Gaju[226]. Tego samego roku nabył Kazimierz majątek Kadławy pod Wronkami koło Wrocławia od Niemca E. Kronlina[227]. Po sprzedaży Kadław w 1911 bądź też 1914 przeniósł się na Górny Śląsk, gdzie kupił od Niemca Zieglera majątek Czarny Las w powiecie lublinieckim[228]. Kazimierz należał do najbliższego otoczenia Wojciecha Korfantego. Patronował również miejscowej POW Górnego Śląska. Znalazł się w gronie delegatów górnośląskich, którzy wzięli udział w obradującym od 3 do 6 grudnia 1918 roku Sejmie Dzielnicowym w Poznaniu. Wspierał wszystkie trzy powstania śląskie. Należał do grona pierwszych obywateli powiatu lublinieckiego. W uznaniu dla jego pracy niepodległościowej 15 czerwca 1922 roku został wybrany pierwszym starostą lublinieckim. Po objęciu stanowiska rozdał około 120 ha ziemi chłopom małorolnym. Stąd nazywano ten obszar Niegolewką. Za uzyskaną ze sprzedaży reszty swojego majątku gotówkę ufundował pensje dla urzędników, a także wsparł organizacje dobroczynne. Głównym jego celem jako starosty była działalność na rzecz spolszczenia powiatu. Kazimierz już poważnie chorował na serce, kiedy wziął 14 października 1923 roku udział w uroczystości przeniesienia zwłok pułkownika Andrzeja Niegolewskiego do kościoła Św. Wojciecha w Poznaniu. Kazimierz zmarł 1 stycznia 1924 roku w Lublińcu, gdzie też został pochowany na miejscowym cmentarzu wojskowym[229].

18 lipca 1900 roku poślubił Konstancję Żabińską, córkę Marii Kosińskiej, dziedziczki Koszut[230], z którą wziął rozwód, żeniąc się następnie z jej siostrą[231].

Kazimierz odziedziczył po rodzicach Polwicę z Lubońcem, które sprzedał Polakowi, a sam kupił od Niemców majątki na Śląsku, najpierw Dolnym, a potem Górnym. Poświęcił się pracy na rzecz szerzenia polskości na terenie Górnego Śląska. Zapewne w związku z brakiem potomstwa rozdał część swych dóbr chłopom, a za pieniądze uzyskane ze sprzedaży reszty ufundował pensje dla polskich urzędników.

14 maja 1872 roku w Niegolewie urodził się Stanisław Kostka Heliodor, syn Zygmunta, ochrzczony 30 maja tegoż roku[232].

Początkowo uczęszczał on do Gimnazjum Św. Marii Magdaleny w Poznaniu, a następnie do gimnazjum w Międzyrzeczu i Gubinie, gdzie też 10 marca 1892 roku zdał maturę. W okresie szkolnym należał do tajnej organizacji im. T. Zana. Aby uniknąć służby wojskowej w armii pruskiej, odbył jej obowiązkowy okres w armii saskiej, nie przystąpił jednak do egzaminu oficerskiego. Był studentem rolnictwa i nauk przyrodniczych na uniwersytecie w Lipsku. Po ukończeniu studiów i odbyciu praktyki rolniczej przejął po śmierci ojca w 1901 roku, jako najmłodszy z braci, minorat Niegolewo, który liczył według danych z 1909 roku 823 hektarów, a według danych z 1930 roku 1036 hektarów powierzchni[233].

W przeciągu kilku lat uczynił z zaniedbanego Niegolewa gospodarstwo na wysokim poziomie, stosujące nowoczesne metody rolnicze, jak np. orkę za pomocą pługa parowego (1905) czy płodozmian. Dla pracowników majątku pobudował wygodne czworaki, dla ich dzieci przedszkole z przychodnią lekarską oraz dom dla starców[234]. Na terenie majątku Niegolewo znajdowały się: gorzelnia i suszarnia ziemniaków. Niegolewo w 1909 roku  przyniosło łączny dochód w wysokości 20 000 marek[235]. W 1908 roku Wanda, żona Stanisława odziedziczyła własny majątek Myjomice (powiat Kępno), który w 1909 roku obejmował 1506 hektarów, a w 1930- 1402 hektary, z czego reforma rolną w okresie międzywojennym objętych zostało 200 hektarów[236]. Wanda zarówno we własnym majątku, jak i w dobrach męża wzorowo prowadziła gospodarstwo, rozwijając warzywnictwo, ogrodnictwo, utrzymując pasiekę i park pałacowy. Dobrami myjomickimi administrował syn Niegolewskich, Maciej[237]. Gospodarstwo jako takie przestało być wartością samą w sobie, miało wartość wtedy, kiedy przynosiło dochód.

Działał Stanisław społecznie w Towarzystwie Czytelni Ludowych i Towarzystwie Naukowej Pomocy w Poznaniu (1921-1938). Opiekował się towarzystwem gimnastycznym „Sokół”, za którego zloty, odbywające się w Niegolewie, stawał przed sądem. Stanisław był organizatorem strajku szkolnego w powiecie grodziskim w 1906 roku, który rozpoczął się od Niegolewa. W 1907 roku założył Stanisław w Buku Rolnika, spółdzielnię rolniczo-handlową, której był wieloletnim prezesem oraz członkiem Rady Nadzorczej (do 1938 roku). Wchodził również w skład rad nadzorczych mleczarni i Banku Ludowego w Buku. Prezesował również miejscowemu kółku rolniczemu. Był członkiem zarządu Cukrowni w Opalenicy i Bazaru Poznańskiego (1916-1930)[238].

W czasie pierwszej wojny światowej kilka miesięcy walczył na froncie wschodnim, po czym udało mu się uzyskać zwolnienie ze służby. W czasie powstania wielkopolskiego pełnił funkcję komendanta Straży Ludowej na powiat grodziski i działał na rzecz aprowizacji oddziałów. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę przez kilka lat sprawował urząd sędziego pokoju w Grodzisku. Był również członkiem zarządu Wielkopolskiej Izby Rolniczej w Poznaniu oraz przewodniczącym powiatowego komitetu Czytelni Ludowej[239].

W okresie międzywojennym do  wzorowo prowadzonego Niegolewa zjeżdżały wycieczki rolników nie tylko z kraju, ale również zza granicy[240].

Stanisław, jako bardzo przywiązany do tradycji rodzinnych, stworzył uporządkowane archiwum rodzinne, uzupełniane przez niego samego wypisami z archiwów. Szczególnie interesował się pułkownikiem Andrzejem Niegolewskim i epoką napoleońską. Archiwum niegolewskie było powszechnie dostępne i służyło jako źródło szeregowi badaczy historii. Dokumenty złożone razem z rodzinnymi pamiątkami w kilku skrzyniach w Bibliotece Raczyńskich, zostały zniszczone w czasie drugiej wojny światowej[241].

24 kwietnia 1904 roku poślubił Stanisław Wandę z Wężyków, córkę Adolfa i Marii z Psarskich, urodzoną w Karminie 10 sierpnia 1877 roku[242], która, podobnie jak mąż, była działaczką społeczną, patronką i organizatorką Związku Kółek Włościanek w Wielkopolsce (1918-1938), wieloletnią członkinią Wielkopolskiej Izby Rolniczej[243], przewodniczącą Towarzystwa Czytelni Ludowych, posłanką na Sejm Dzielnicowy w Poznaniu w grudniu 1918 roku. Za zasługi w powstaniu wielkopolskim została odznaczona Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym[244].

W 1939 roku, po wybuchu drugiej wojny światowej, był Stanisław więziony w Poznaniu, a następnie wysiedlony. We wrześniu 1939 roku znalazł się z żoną i wnukiem Felicjanem we Lwowie. Przez zieloną granicę udało mu się wrócić do Poznania, gdzie był internowany. Następnie razem z żoną wyjechali do Generalnego Gubernatorstwa i zamieszkali w Warszawie razem z synem Zygmuntem[245]. Pozbawiony dachu nad głową wraz z żoną znalazł schronienie we dworze Heydlów – w Brzózie, gdzie przez jakiś czas Niegolewscy mieszkali[246]. Po zakończeniu wojny wrócili do Poznania. Ze względu na zły stan zdrowia Stanisław nie pracował zawodowo ani w czasie okupacji ani po wojnie. W tym czasie znacznej pomocy materialnej udzielili Niegolewskim mieszkańcy Niegolewa i okolicy[247]. Stanisław zmarł w Poznaniu 29 września 1948 roku. Pochowano go w Buku. Odznaczony został Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski i Złotym Krzyżem Zasługi[248]. Jego żona Wanda zmarła w Poznaniu 10 lutego 1970 roku w wieku 93 lat[249]. Ze związku z Wandą miał Stanisław trzech synów: Andrzeja, Zygmunta i Macieja[250].

Andrzej, urodził się w Niegolewie 3 września 1905 roku[251]. Szkołę średnią ukończył w Poznaniu w 1923 roku, gdzie następnie rozpoczął studia rolnicze, przerwane praktyka rolną w latach 1924- 1925. W latach 1925-1926 służył w 15 pułku ułanów, po czym wrócił na uniwersytet, aby ukończyć studia w 1929 roku ze specjalizacją ekonomiki rolnictwa. W latach 1930- 1931 kontynuował naukę w Instytucie Wyższych studiów Międzynarodowych przy Wydziale Prawa Uniwersytetu Paryskiego. Tytuł doktora uzyskał w Wyższej Szkole Rolniczej w Poznaniu w 1961 roku, a habilitował się w 1965 roku na Wydziale Rybackim Wyższej Szkoły Rolniczej w Olsztynie. 10 lipca 1970 roku nadano mu tytuł profesora nadzwyczajnego nauk ekonomicznych[252]. W 1970 roku Andrzej był profesorem Akademii Rolniczej w Szczecinie. Na uczelni tej pełnił następujące funkcje: kierownika Katedry Ekonomiki Gospodarki Rybnej (1966-1969), dyrektora Instytutu Eksploatacji Zasobów Morza (1970-1972), dziekana Wydziału Rybactwa Morskiego (od 1969 roku)[253].

W 1925 roku został Andrzej właścicielem majątku Bytyń w powiecie szamotulskim, przekazanym mu przez ostatnią z Gąsiorowskich – Helenę. W ten sposób dobra te ponownie znalazły się w rękach Niegolewskich. Na majątek ten składały się dwa folwarki: Młodasko i Witkowice. W dobrach tych uprawiał on rośliny okopowe, a także prowadził działalność przemysłową, korzystając z gorzelni, młyna parowego, płatkarni, krochmalni, zakładów ogrodniczych oraz tartaku. Majątek ten zajmował w 1929 roku 2163 hektarów powierzchni. Przed 1939 rokiem nie został on objęty reformą rolną, nie przeprowadzono też działów rodzinnych[254].

W czasie kampanii wrześniowej Andrzej służył jako II adiutant i oficer ordynansowy w 15 Pułku Ułanów Poznańskich[255]. Został ranny w czasie walk pod Warszawą i resztę wojny spędził jako jeniec oflagu w Wolenbergu. W pierwszym powojennym pięcioleciu pełnił funkcję pełnomocnika Delegatury Rządu do Spraw Wybrzeża w Kołobrzegu, usunięty z tego stanowiska ze względu na ziemiańskie pochodzenie. Jednakże już w latach 50-tych powołano go na wysoki urząd państwowy w Ministerstwie Żeglugi. Potem, jak już wspomniano, Andrzej pracował w szkolnictwie wyższym, a w 1975 roku przeszedł na emeryturę.

Andrzej był m.in. wiceprzewodniczącym Międzyrządowej Komisji Oceanografii (IOC) UNESCO w Paryżu, od 1966 roku członkiem Komitetu Organizacji Produkcji Rolnej i Wyżywienia Kraju oraz Komitetu Badań Morza PAN. Został odznaczony Srebrnym Krzyżem Virtuti Militari i Krzyżem Walecznych.

8 kwietnia 1931 roku Andrzej ożenił się z Haliną Gniazdowską, córką Stanisława i Zofii z Dunin Wąsowiczów, która urodziła się 5 listopada 1905 roku w Nowejwsi koło Lipna. Ze związku z Haliną miał Andrzej czworo dzieci: syna Felicjana i Macieja oraz córki: Marię Rakowską, urodzoną w Kołobrzegu 8 września 1946 roku, zamieszkałą w Londynie, bezdzietną[256] oraz Wandę, która przyszła na świat 6 marca 1953 roku w Krakowie, a wyszła za mąż za Konrada Górskiego 26 sierpnia 1976 roku[257]. Wanda jest historykiem sztuki i mieszka w Warszawie. Ma troje dzieci: Pawła, Marię i Piotra[258].

 

Felicjan, syn Andrzeja i Haliny, urodził się 18 stycznia 1932 roku w Bytyniu. Osiągnął on stopień kapitana marynarki handlowej. Ożenił się 18 września 1954 roku z urodzoną 23 stycznia 1935 roku Teresą Chmielewską, córką Czesława i Wandy Cieszkowskiej. Ze związku z Teresą, magister ekonomii[259], miał Felicjan córkę Bożenę, która przyszła na świat 12 maja 1955 roku w Szczecinie[260], psycholog[261].

Maciej, syn Andrzeja i Haliny, urodził się w 1948 roku w Tomaszowie Mazowieckim. Ukończył on Politechnikę Szczecińską[262].

Zygmunt, syn Stanisława i Wandy przyszedł na świat w Niegolewie 31 lipca 1906 roku[263].

Zygmunt zdał maturę 11 maja 1925 roku w Gimnazjum Św. Marii Magdaleny w Poznaniu. W latach 1926-1927 był słuchaczem Szkoły Podchorążych Rezerwy Kawalerii w Grudziądzu, tam przydzielono go do 13 pułku ułanów w Nowej Wilejce. W 1929 roku awansował na podporucznika. W latach 1927-1931 ukończył Wydział Rolniczy na Uniwersytecie Poznańskim. Następnie zajął się administrowaniem rodzinnego majątku Myjomice w powiecie kępińskim. W 1936 roku podróżował do Konga Belgijskiego, gdzie był gościem swego przyjaciela Władysława Gabszewicza[264].

1 lipca 1937 roku został właścicielem majątku Chlewiska w powiecie szamotulskim[265], w którego posiadaniu był, podobnie jak Brzeźna, do 1939 roku. Folwarki Balina i Oparówka w powiecie inowrocławskim były dzierżawione przez Zygmunta od Heleny Gąsiorowskiej. Wedle jej dyspozycji dochód z nich był przeznaczany przez Zygmunta na potrzeby rodzinnej fundacji Gąsiorowskich[266].

Zygmunt nie został zmobilizowany w 1939 roku ze względu na zły stan zdrowia. W kampanii wrześniowej jednak wziął udział jako ochotnik i dostał się do niewoli sowieckiej, z której udało mu się uzyskać zwolnienie. W okresie okupacji niemieckiej mieszkał w Warszawie, gdzie pracował w zakładach zbożowych i jednocześnie działał w konspiracji jako przewodniczący Koła Rolniczego w Wydziale Gospodarczym zarządu Okręgu Stołecznego SN. Walczył też w powstaniu warszawskim na Mokotowie jako podporucznik AK. Po wysiedleniu mieszkał w majątku będącym własnością Wężyków – Paszkówce koło Skawiny[267].

Od 15 marca 1945 roku był Zygmunt asystentem prof. Zygmunta Pietruszczyńskiego w Katedrze Ogólnej Uprawy Roli i Roślin Uniwersytetu Poznańskiego. Od 15 lutego 1946 do 31 marca 1948 pracował w Zjednoczeniu Przemysłu Ziemniaczanego w Poznaniu, a w latach 1948- 1972 zajmował Zygmunt stanowisko zastępcy dyrektora do spraw naukowych Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin w Zamartem (później Zakładu Doświadczalnego Instytutu Ziemniaka). 30 listopada 1949 roku otrzymał on tytuł magistra inżyniera nauk rolniczych. Zygmunt brał udział w wyhodowaniu 19 nowych odmian ziemniaków, które z czasem zajęły ponad 50% wszystkich upraw ziemniaków w Polsce. W 1966 roku był odbiorcą zespołowej nagrody państwowej II stopnia, a w 1977 roku III stopnia za sukcesy w zakresie hodowli i wdrażania nowych odmian ziemniaków[268].

Zygmunt udzielał się społecznie w Stowarzyszeniu Naukowo- Technicznym Inżynierów i Techników Rolnictwa. Jego pasją było myślistwo, należał do PZŁ. Na emeryturę przeszedł 1 stycznia 1972 roku[269].

22 czerwca 1938 roku Zygmunt poślubił w Śmiełowie Halinę Chełkowską, córkę Józefa i Marii Brochwicz-Donimirskiej, urodzoną 20 maja 1917 roku[270]. Halina zginęła w Warszawie 25 września 1939 roku[271], kiedy na dom przy ulicy Mokotowskiej, w którym mieszkała spadły bomby. Pochowano Halinę prowizorycznie na trawniku przy Placu Zbawiciela, a po ekshumacji – na cmentarzu w Brzózie (powiat kozienicki)[272]. 25 września 1940 roku, w rok po tragicznej śmierci Haliny, Zygmunt powtórnie się ożenił. Jego żoną została siostra zmarłej Haliny – Janina Chełkowska, urodzona 14 września 1914 roku[273]. Ich ślub odbył się w Brzózie[274]. Zygmunt miał pięcioro dzieci- z pierwszego małżeństwa córkę Wandę, urodzoną 16 lipca 1939 roku, która zginęła razem z matką w czasie bombardowania Warszawy, natomiast z drugiego małżeństwa syna Stanisława oraz  córki: Marię Magdalenę, Zofię i Annę Danutę.

Maria Magdalena urodziła się 16 lipca 1942 roku i 30 kwietnia 1964 roku poślubiła Leonarda Kokorniaka[275], urodzonego 6 września 1937 roku, z którym ma córkę Annę[276]. Zdobyła ona tytuł doktora nauk rolniczych, mieszka w Poznaniu[277].

Zofia urodzona 6 marca 1946 roku wyszła za mąż 27 lipca 1968 roku za Edwarda Mycka, który przyszedł na świat 27 listopada 1943 roku. Zofia jest pedagogiem, razem z mężem mieszka w Chojnicach. Ma troje dzieci: Tomasza, Michała i Danutę[278].

Anna Danuta, która przyszła na świat 29 kwietnia 1947 roku, została 9 lutego 1973 roku żoną Jezusa Rodrigueza[279]. Jest romanistką, absolwentką Sorbony, obecnie mieszka w Meksyku. Ma troje dzieci: Alberto Zygmunta, Josminę Gabrielę i Citlali Wandę[280].

Stanisław, syn Zygmunta i Janiny, przyszedł na świat 19 marca 1953 roku. Pracował w Instytucie Ziemniaka w Zamartem. Poślubił Leokadię z Trzeciaków, urodzoną 10 grudnia 1959 roku, z której ma córkę Aleksandrę. Obecnie Stanisław znajduje się na rencie[281].

 Maciej, syn Stanisława i Wandy urodził się w Niegolewie 16 sierpnia 1907 roku[282].

Zdał maturę w 1925 roku w Gimnazjum Św. Marii Magdaleny w Poznaniu. Studiował na Uniwersytecie Poznańskim, gdzie uzyskał w 1934 roku tytuł magistra prawa, a trzy lata później tytuł magistra ekonomii. Od 1938 roku administrował, należącym do jego matki, majątkiem Myjomice. W 1939 roku zgłosił się ochotniczo do wojska, do którego nie został powołany ze względu na słaby stan zdrowia. Dostał się do niewoli niemieckiej, z której zbiegł, by wrócić do Myjomic, w których jeszcze w listopadzie 1939 roku został powtórnie aresztowany. Uwięziono go w Kępnie, a następnie wysiedlono w okolice Siedlec. W okresie tym podjął pracę administratora majątku Kobielice Wielkie koło Radomska, którego właścicielami byli Sobańscy. Tam ponownie go aresztowano i osadzono w więzieniu w Częstochowie. Wolność odzyskał w czerwcu 1941 roku i objął posadę administratora w majątku Czerlona koło Grodna. W 1944 roku administrował dobrami Stelmachów w powiecie tykocińskim, gdzie też się rozchorował. Choroba ta doprowadziła do jego śmierci. Zmarł w szpitalu w Białymstoku 5 maja 1944 roku. Pochowano go na miejscowym cmentarzu, skąd 18 lutego 1992 roku przeniesiono jego prochy do grobów rodzinnych w Buku. Maciej nie założył rodziny[283].

Omawiany okres w historii rodziny był czasem jej niezwykłej aktywności zarówno na polu społecznym, politycznym, jak i gospodarczym. Związane było to z rozpowszechnionym w XIX wieku wzorem ziemianina- gospodarza i obywatela, osobiście doglądającego swego przedsiębiorstwa rolnego i poczuwającego się do służby publicznej oraz odpowiedzialności za losy kraju i jego mieszkańców. Począwszy od Andrzeja, pierwszego wybitnego przedstawiciela rodziny w epoce zaborowej, poprzez jego synów, którzy niejako w spadku po nim przejęli obowiązek służby publicznej, aż po potomków jednego z synów Andrzeja – Zygmunta, czyli przez całą epokę w historii Polski, jaką był czas niewoli zaborowej, dawali Niegolewscy wzór patriotyzmu i aktywności obywatelskiej, zgodnie ze sformułowaną jeszcze przez pułkownika Andrzeja zasadą Czyń coś powinien, będzie co może. Kolejne pokolenia Niegolewskich potrafiły, dzięki tradycjom rodzinnym, odpowiedniemu wykształceniu i własnej zapobiegliwości odnaleźć się w warunkach gospodarki kapitalistycznej. Należeli Niegolewscy do przedstawicieli nowoczesnego społeczeństwa, świadomego swoich praw. Realizowali swoje obywatelskie posłannictwo poprzez przynależność do różnego typu organizacji, które miały na celu utrzymanie i szerzenie polskości w sytuacji braku polskiego państwa. W ten sposób wspierali wszystko co polskie- rolnictwo, przemysł, oświatę itd. Jako posłowie aktywnie uczestniczyli w polityce ogólnoniemieckiej.

Niegolewscy zdobywali wykształcenie uniwersyteckie, w tym wyższe rolnicze, co nie było zjawiskiem powszechnym wśród ziemiaństwa wielkopolskiego. Ci członkowie rodziny, którzy nie odziedziczyli majątku po rodzicach, zdobywali odpowiednie wykształcenie i utrzymywali się z pracy jako prawnicy i lekarze.

Podupadający w I połowie XIX wieku majątek Niegolewo, gniazdo rodziny, dzięki temu, że zostało prawnie ustanowione niepodzielnym i niepozbywalnym, a zarazem dziedziczonym każdorazowo przez najmłodszego syna oraz dzięki niezbędnym inwestycjom kolejnych dziedziców stało się w okresie międzywojennym wzorowym gospodarstwem, odwiedzanym przez wycieczki rolników z kraju i zagranicy. W latach dwudziestych XX wieku powróciły w ręce Niegolewskich również dobra bytyńskie, które w I połowie XIX wieku przeszły po kądzieli na własność Gąsiorowskich.

Pod koniec XIX wieku w Niegolewie zbudowano pałac, który był zewnętrznym wyznacznikiem statusu i prestiżu rodziny. Dbali również Niegolewscy o niezatarcie pamięci o swoich sławnych przodkach, poświęcając jedno z pomieszczeń pałacu na tzw. salonik napoleoński, mieszczący pamiątki po pułkowniku Andrzeju Niegolewskim, wznosząc pomnik ku czci bohaterów Samosierry w parku pałacowym oraz gromadząc w XX wieku archiwum rodzinne.


[1] BK-CD#v100\1773.3/XII.\REGESTY\METRYKI\M4.X#28403 (Modrze).

[2] W. Dworzaczek, Monografia… .

[3] BK-CD#v100\1774.21/5.\REGESTY\METRYKI\M1.X#1194 (Bytyń).

[4] BK-CD#v100\1835.25/5.\REGESTY\METRYKI\M9.X#59382 (Bytyń).

[5] BK-CD#v100\1835.28/V.\REGESTY\METRYKI\M4.X#29478 (Poznań, Św. Marcin).

[6] BK-CD#v100\1782.21/4.\REGESTY\METRYKI\M5.X#31674 (Poznań-Św. Maria Magdalena).

[7] BK-CD#v100\1785.10/XII.\REGESTY\METRYKI\M2.X#10021 (Pobiedziska).

[8] W. Dworzaczek, Monografia… .

[9] B. Wojcieszak, op. cit., s. 37.

[10] BK-CD#v100\1803.29/5.\REGESTY\METRYKI\M9.X#59368 (Bytyń).

[11] BK-CD#v100\1804.4/4.\REGESTY\METRYKI\M9.X#59365 (Bytyń).

[12] BK-CD#v100\1804.7/4.\REGESTY\METRYKI\M4.X#27015 (Reformaci Szamotulscy).

[13] BK-CD#v100\1804.4/4.\REGESTY\METRYKI\M9.X#59365 (Bytyń); BK-CD#v100\1804.4/4.\REGESTY\METRYKI\M8.X#52230 (Mosina).

[14] BK-CD#v100\1789.20/6.\REGESTY\METRYKI\M1.X#1204 (Bytyń).

[15] BK-CD#v100\1810.0/10.\REGESTY\METRYKI\M9.X#59369 (Bytyń).

[16] BK-CD#v100\1812.22/11.\REGESTY\METRYKI\M3.X#22500 (Szamotuły).

[17] BK-CD#v100\1830.25/6.\REGESTY\METRYKI\M3.X#22563 (Szamotuły).

[18] BK-CD#v100\1775.16/9.\REGESTY\METRYKI\M1.X#1202 (Bytyń).

[19] BK-CD#v100\1776.27/VII.\REGESTY\METRYKI\M2.X#10000 (Pobiedziska).

[20] B. Wojcieszak, op. cit., s. 35.

[21] BK-CD#v100\1810.13/2.\REGESTY\METRYKI\M9.X#59365 (Bytyń).

[22] BK-CD#v100\1778.29/1.\REGESTY\METRYKI\M1.X#1197 (Bytyń).

[23] BK-CD#v100\1860\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#63 (Dziennik Poznański).

[24] W. Dworzaczek, Monografia… .

[25] BK-CD#v100\1805.16/5.\REGESTY\METRYKI\M9.X#58601 (Gułtowy).

[26] BK-CD#v100\1807.1/4.\REGESTY\METRYKI\M6.X#42936 (Kazimierz).

[27] BK-CD#v100\1825.25/1.\REGESTY\METRYKI\M9.X#59372 (Bytyń).

[28] BK-CD#v100\1808.13/5.\REGESTY\METRYKI\M9.X#59355 (Bytyń).

[29] BK-CD#v100\1835.16/5.\REGESTY\METRYKI\M9.X#59383 (Bytyń).

[30] W. Dworzaczek, Monografia… .

[31] BK-CD#v100\1806.13/2.\REGESTY\METRYKI\M5.X#31222 (Poznań-Św. Maria Magdalena).

[32] W. Dworzaczek, Monografia… .

[34] W. Dworzaczek, Monografia… .

[35] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego…, t. 1, s. 521.

[36] F. Niegolewski, Niegolewski Andrzej h. Grzymała (ur. 1905), w: Ziemianie polscy XX wieku. Słownik biograficzny, cz. 1, pod red. J. Leskiewiczowej, Warszawa 1999, s. 113.

[37] BK-CD#v100\1846.13/12.\REGESTY\METRYKI\M9.X#59390 (Bytyń); BK-CD#v100\1846.13/XII.\REGESTY\METRYKI\M4.X#29526 (Poznań, Św. Marcin).

[38] BK-CD#v100\1860.18/II.\REGESTY\METRYKI\M4.X#29601 (Poznań, Św. Marcin).

[39] BK-CD#v100\1860\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#63 (Dziennik Poznański).

[40] BK-CD#v100\1779.30/6.\REGESTY\METRYKI\M5.X#31652 (Poznań- Św. Maria Magdalena).

[41] W. Dworzaczek, Monografia… .

[42] BK-CD#v100\1784.15/I.\REGESTY\METRYKI\M2.X#10014 (Pobiedziska).

[43] W. Dworzaczek, Monografia… .

[44] BK-CD#v100\1787.15/11.\REGESTY\METRYKI\M1.X#1203 (Bytyń).

[45] B. Wojcieszak, op. cit., s. 36.

[46] Ibidem, s. 37.

[47] Ibidem, s. 39-54.

[48] BK-CD#v100\1816.11/8.\REGESTY\METRYKI\M3.X#24263 (Włościejewki).

[49] B. Wojcieszak, op. cit., s. 55-57.

[50] Ibidem, s. 67.

[51] Ibidem, s. 77-78.

[52] Ibidem, s. 81.

[53] Ibidem, s. 87-88.

[54] Ibidem.

[55] Ibidem, s. 89-96.

[56] W. Dworzaczek, Monografia… .

[57] B. Wojcieszak, op. cit., s. 97-107.

[58] Ibidem, s. 107-112.

[59] W. Sobisiak, Wiejskie włókiennictwo w Wielkopolsce. Porównawcze studium historyczno- etnograficzne, Poznań 1968, s. 80-83.

[60] B. Wojcieszak, op. cit., s. 114-115.

[61] Ibidem, s. 115, patrz przyp. nr. 398.

[62] Ibidem, s. 116-119.

[63] Ibidem, s. 121-146.

[64] Ibidem, s. 135.

[65] BK-CD#v100\1816.11/8.\REGESTY\METRYKI\M3.X#24263 (Włościejewki).

[66] BK-CD#v100\1821.4/3.\REGESTY\METRYKI\M3.X#24251 (Włościejewki).

[67] S. Kieniewicz, op. cit., s. 758.

[68] BK-CD#v100\1857.18/2.\REGESTY\METRYKI\M6.X#40292 (Buk).

[69] B. Wojcieszak, op. cit., s. 224.

[70] Kronika miejscowa, GXWP 44/1857, cyt. za  B. Wojcieszak, op. cit., s. 224.

[71] Ibidem.

[72] BK-CD#v100\1859\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#7 (Dziennik Poznański).

[73] W. Dworzaczek, Monografia… .

[74] BK-CD#v100\1871\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#1822 (Dziennik Poznański).

[75] BK-CD#v100\1871.5/1.\REGESTY\METRYKI\M6.X#40270 (Buk).

[76] BK-CD#v100\1871\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#1822 (Dziennik Poznański).

[77] B. Wojcieszak, op. cit., s. 16, patrz przyp. nr 45.

[78] BK-CD#v100\1817.15/6.\REGESTY\METRYKI\M6.X#40127 (Buk).

[79] BK-CD#v100\1879.20/III.\REGESTY\METRYKI\M3.X#22483 (Szamotuły).

[80] BK-CD#v100\1841.30/5.\REGESTY\METRYKI\M6.X#40165 (Buk).

[81] BK-CD#v100\1879.20/III.\REGESTY\METRYKI\M3.X#22483 (Szamotuły).

[82] BK-CD#v100\1879\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#3190 (Dziennik Poznański).

[83] BK-CD#v100\1824.16/10.\REGESTY\METRYKI\M3.X#24253 (Włościejewki).

[84] BK-CD#v100\1824.15/8.\REGESTY\METRYKI\M3.X#24260 (Włościejewki).

[85] BK-CD#v100\1824.19/10.\REGESTY\METRYKI\M3.X#24269 (Włościejewki).

[86] BK-CD#v100\1851.30/7.\REGESTY\METRYKI\M6.X#40168 (Buk).

[87] W. Dworzaczek, Monografia… .

[88] BK-CD#v100\1827.27/5.\REGESTY\METRYKI\M3.X#24255 (Włościejewki).

[89] BK-CD#v100\1852.30/5.\REGESTY\METRYKI\M6.X#40169 (Buk).

[90] BK-CD#v100\1871.5/1.\REGESTY\METRYKI\M4.X#29685 (Poznań, Św. Marcin).

[91] W. Dworzaczek, Monografia… .

[92] BK-CD#v100\1830.14/7.\REGESTY\METRYKI\M3.X#24256 (Włościejewki).

[93] BK-CD#v100\1859.12/9.\REGESTY\METRYKI\M6.X#40170 (Buk).

[94] BK-CD#v100\1863.26/9.\REGESTY\METRYKI\M6.X#40160 (Buk).

[95] BK-CD#v100\1871.5/1.\REGESTY\METRYKI\M4.X#29685 (Poznań, Św. Marcin).

[96] BK-CD#v100\1887\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#6004 (Dziennik Poznański).

[97] BK-CD#v100\1831.24/8.\REGESTY\METRYKI\M3.X#24257 (Włościejewki).

[98] W. Dworzaczek, Monografia… .

[99] BK-CD#v100\1833.15/10.\REGESTY\METRYKI\M3.X#24258 (Włościejewki).

[100] BK-CD#v100\1870.20/IX.\REGESTY\METRYKI\M4.X#30040 (Poznań, Św. Marcin); BK-CD#v100\1870\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#1765 (Dziennik Poznański).

[101] BK-CD#v100\1871.5/1.\REGESTY\METRYKI\M4.X#29685 (Poznań, Św. Marcin).

[102] W. Dworzaczek, Monografia… .

[103] BK-CD#v100\1834.26/9.\REGESTY\METRYKI\M3.X#24270 (Włościejewki).

[104] BK-CD#v100\1821.4/3.\REGESTY\METRYKI\M3.X#24251 (Włościejewki).

[105] W. Dworzaczek, Monografia… .

[106] BK-CD#v100\1822.17/3.\REGESTY\METRYKI\M3.X#24252 (Włościejewki).

[107] BK-CD#v100\1822.7/10.\REGESTY\METRYKI\M3.X#24268 (Włościejewki).

[108] BK-CD#v100\1855.29/XI.\REGESTY\METRYKI\M4.X#29243 (Poznań, Św. Marcin).

[109] BK-CD#v100\1885\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#5286 (Dziennik Poznański).

[110] BK-CD#v100\1855.29/XI.\REGESTY\METRYKI\M4.X#29243 (Poznań, Św. Marcin).

[111] BK-CD#v100\1855.29/XI.\REGESTY\METRYKI\M6.X#41858 (Poznań- Św. Wojciech).

[112] W. Dworzaczek, Monografia… .

[113] BK-CD#v100\1912\REGESTY\INNE\GAZDZP_2.X#1473 (Dziennik Poznański).

[114] BK-CD#v100\1885\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#5286 (Dziennik Poznański).

[115] BK-CD#v100\1885\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#5286 (Dziennik Poznański); Z. Grot, op. cit., s. 760.

[116] B. Wojcieszak, op. cit., s. 115.

[117] BK-CD#v100\1885\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#5286 (Dziennik Poznański); Z. Grot, op. cit., s. 760.

[118] B. Wojcieszak, op. cit., s. 245.

[119] Ibidem, s. 246.

[120] BK-CD#v100\1855.29/XI.\REGESTY\METRYKI\M6.X#41858 (Poznań- Św. Wojciech).

[121] BK-CD#v100\1860.8/VII.\REGESTY\METRYKI\M7.X#45490 (Mączniki).

[122] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego…, t. 10, s. 608.

[123] Ibidem, t. 11, s. 841.

[124] B. Wojcieszak, op. cit., s. 247, patrz przyp. nr 908.

[125] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego…, t. 6, s. 682.

[126] B. Wojcieszak, op. cit., s. 243.

[127] Ibidem, s. 243-252.

[128] BK-CD#v100\1885.19/III.\REGESTY\METRYKI\M4.X#29983 (Poznań, Św. Marcin); BK-CD#v100\1885\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#5286 (Dziennik Poznański).

[129] B. Wojcieszak, op. cit., s. 247, patrz przyp. nr 908.

[130] BK-CD#v100\1912\REGESTY\INNE\GAZDZP_2.X#1473 (Dziennik Poznański); BK-CD#v100\1912.23/III.\REGESTY\METRYKI\M4.X#30258 (Poznań, Św. Marcin).

[131] BK-CD#v100\1823.30/4.\REGESTY\METRYKI\M3.X#24259 (Włościejewki).

[132] B. Wojcieszak, op. cit., s. 245.

[133] BK-CD#v100\1856.22/IV.\REGESTY\METRYKI\M5.X#34612 (Wieszczyczyn).

[134] B. Wojcieszak, op. cit., s. 252.

[135] BK-CD#v100\1858.20/5.\REGESTY\METRYKI\M5.X#34127 (Nekla).

[136] 1860\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#120 (Dziennik Poznański).

[137] B. Wojcieszak, op. cit., s. 245.

[138] Ibidem, s. 246.

[139] BK-CD#v100\1863.26/9.\REGESTY\METRYKI\M6.X#40160 (Buk).

[140] BK-CD#v100\1878\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#3073 (Dziennik Poznański).

[141] BK-CD#v100\1880\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#3430 (Dziennik Poznański).

[142] B. Wojcieszak, op. cit., s. 252.

[143] BK-CD#v100\1878\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#3089 (Dziennik Poznański).

[144] BK-CD#v100\1884\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#4918 (Dziennik Poznański).

[145] BK-CD#v100\1884\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#4918 (Dziennik Poznański).

[146] BK-CD#v100\1885\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#5364 (Dziennik Poznański).

[147] B. Wojcieszak, op. cit., s. 252.

[148] cyt. za Ibidem.

[149] B. Wojcieszak, op. cit., s. 253.

[150] W. Dworzaczek, Monografia… .

[151] B. Wojcieszak, op. cit., s. 253, patrz przyp. nr 930.

[152] BK-CD#v100\1860.26/12.\REGESTY\METRYKI\M9.X#56464 (Włościejewki).

[153] W. Dworzaczek, Monografia… .

[154] Ibidem.

[155] BK-CD#v100\1909.17/VIII.\REGESTY\METRYKI\M8.X#54866 (Ostrów).

[156] W. Dworzaczek, Monografia… .

[157] Ibidem.

[158] BK-CD#v100\1863.29/5.\REGESTY\METRYKI\M9.X#56465 (Włościejewki).

[159] BK-CD#v100\1890\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#6967 (Dziennik Poznański).

[160] W. Dworzaczek, Monografia… .

[161] BK-CD#v100\1865.24/3.\REGESTY\METRYKI\M9.X#56467 (Włościejewki).

[162] BK-CD#v100\1865.10/5.\REGESTY\METRYKI\M9.X#56471 (Włościejewki).

[163] BK-CD#v100\1866.15/6.\REGESTY\METRYKI\M9.X#56468 (Włościejewki).

[164] W. Dworzaczek, Monografia… .

[165] BK-CD#v100\1859.17/8.\REGESTY\METRYKI\M9.X#56463 (Włościejewki).

[166] W. Dworzaczek, Monografia… .

[167] B. Wojcieszak, op. cit., s. 253, patrz przyp. nr 930.

[168] W. Dworzaczek, Monografia… .

[169] Ibidem.

[170] BK-CD#v100\1901.16/VIII.\REGESTY\METRYKI\M8.X#55011 (Ostrów).

[171] BK-CD#v100\1908.15/IV.\REGESTY\METRYKI\M8.X#54827 (Ostrów).

[172] W. Dworzaczek, Monografia… .

[173] Ibidem.

[174] BK-CD#v100\1868.25/6.\REGESTY\METRYKI\M9.X#56469 (Włościejewki).

[175] W. Dworzaczek, Monografia… .

[176] Ibidem.

[177] Ibidem.

[178] Ibidem.

[179] Ibidem.

[180] BK-CD#v100\1826.22/12.\REGESTY\METRYKI\M3.X#24254 (Włościejewki).

[181] B. Wojcieszak, op. cit., s. 245; F. Niegolewski, Niegolewski Zygmunt  h. Grzymała (1826-1901), w: Ziemianie polscy XX wieku. Słownik biograficzny, cz. 5, pod red. J. Leskiewiczowej, Warszawa 2002, s. 104.

[182] Ibidem.

[183] B. Wojcieszak, op. cit., s. 244.

[184] F. Niegolewski, Niegolewski Zygmunt…, s. 105.

[185] B. Wojcieszak, op. cit., s. 244.

[186] B. Wojcieszak, op. cit., s. 245-246.

[187] F. Niegolewski, Niegolewski Zygmunt…, s. 104.

[188] B. Wojcieszak, op. cit., s. 253, patrz przyp. nr 933; F. Niegolewski, Niegolewski Zygmunt…, s. 104.

[189] Ibidem.

[190] B. Wojcieszak, op. cit., s. 254.

[191] F. Niegolewski, Niegolewski Zygmunt…, s. 105.

[192] BK-CD#v100\1865.14/11.\REGESTY\METRYKI\M9.X#56303 (Zaniemyśl).

[193] BK-CD#v100\1909.10/I.\REGESTY\METRYKI\M4.X#30348 (Poznań, Św. Marcin).

[194] BK-CD#v100\1890\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#7260 (Dziennik Poznański).

[195] B. Wojcieszak, op. cit., s. 115, patrz przyp. nr 398; F. Niegolewski, Niegolewski Zygmunt…, s. 104.

[196] BK-CD#v100\1878\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#3094 (Dziennik Poznański).

[197] BK-CD#v100\1893\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#8015 (Dziennik Poznański).

[198] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego…, t. 8, s. 704.

[199] F. Niegolewski, Niegolewski Zygmunt…, s. 105.

[200] BK-CD#v100\1866\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#824 (Dziennik Poznański).

[201] F. Niegolewski, Niegolewski Zygmunt…, s. 105.

[202] M. Mazurek, Pałace Weilkopolski. Niegolewo, w: http://www.staff.amu.edu.pl/~gmazurek/zpd/nieg.htm

[203] BK-CD#v100\1901\REGESTY\INNE\GAZDZP_2.X#34 (Dziennik Poznański).

[204] BK-CD#v100\1909\REGESTY\INNE\GAZDZP_2.X#1003 (Dziennik Poznański).

[205] S. Uruski, A. A. Kosiński, A. Włodarski, op. cit., s. 85.

[206] BK-CD#v100\1867.10/X.\REGESTY\METRYKI\M4.X#29301 (Poznań, Św. Marcin).

[207] W. Dworzaczek, Monografia… .

[208] BK-CD#v100\1871.30/4.\REGESTY\METRYKI\M6.X#40138 (Buk).

[209] BK-CD#v100\1875.1/6.\REGESTY\METRYKI\M6.X#40190 (Buk).

[210] BK-CD#v100\1903\REGESTY\INNE\GAZDZP_2.X#335 (Dziennik Poznański).

[211] BK-CD#v100\1868.12/10.\REGESTY\METRYKI\M6.X#40135 (Buk).

[212] Z. Kaczmarek, op. cit., s. 758.

[213] BK-CD#v100\1894\REGESTY\INNE\GAZDZP_1.X#8455 (Dziennik Poznański); Z. Kaczmarek, op. cit., s. 758.

[214] Ibidem.

[215] BK-CD#v100\1902\REGESTY\INNE\GAZDZP_2.X#216 (Dziennik Poznański).

[216] Z. Kaczmarek, op. cit., s. 758-759.

[217] Ibidem, W. Dworzaczek, Monografia… .

[218] Z. Kaczmarek, op. cit., s. 759.

[219] Ibidem, W. Dworzaczek, Monografia… .

[220] Z. Kaczmarek, op. cit., s. 759.

[221] W. Dworzaczek, Monografia… .

[222] BK-CD#v100\1870.28/2.\REGESTY\METRYKI\M6.X#40137 (Buk).

[223] B. Wojcieszak, op. cit., s. 257.

[224] Ibidem.

[225] BK-CD#v100\1900.18/VII.\REGESTY\METRYKI\M8.X#54551 (Koszuty).

[226] BK-CD#v100\1908\REGESTY\INNE\GAZDZP_2.X#980 (Dziennik Poznański).

[227] BK-CD#v100\1908\REGESTY\INNE\GAZDZP_2.X#991 (Dziennik Poznański).

[228] B. Wojcieszak, op. cit., s. 257-259.

[229] Ibidem.

[230] BK-CD#v100\1900.18/VII.\REGESTY\METRYKI\M8.X#54551 (Koszuty).

[231] W. Dworzaczek, Monografia… .

[232] BK-CD#v100\1872.14/5.\REGESTY\METRYKI\M6.X#40188 (Buk).

[233] K. Morawski, op. cit., s. 759; F. Niegolewski, Niegolewski Stanisław h. Grzymała (1872-1948), w: Ziemianie polscy XX wieku. Słownik biograficzny, cz. 5, pod red. J. Leskiewiczowej, Warszawa 2002, s. 107.

[234] Ibidem.

[235] F. Niegolewski, Niegolewska Wanda (1877-1970), w: Ziemianie polscy XX wieku. Słownik biograficzny, cz. 1, pod red. J. Leskiewiczowej, Warszawa 1999, s. 112.

[236] Ibidem.

[237] Ibidem.

[238] K. Morawski, op. cit., s. 759-760; F. Niegolewski, Niegolewski Stanisław…, s. 107.

[239] Ibidem.

[240] Ibidem.

[241] B. Wojcieszak, op. cit., s. 260, patrz przyp. nr 948.

[242] W. Dworzaczek, Monografia… .

[243] K. Morawski, op. cit., s. 760.

[244] A. Kwilecki, Ziemiaństwo wielkopolskie. Między wsią a miastem, Poznań 2001, s. 135.

[245] F. Niegolewski, Niegolewski Stanisław…, s. 108.

[246] A. Kwilecki, op. cit., s. 319.

[247] F. Niegolewski, Niegolewski Stanisław…, s. 108.

[248] K. Morawski, op. cit., s. 760; F. Niegolewski, Niegolewski Stanisław…, s. 108.

[249] W. Dworzaczek, Monografia… .

[250] K. Morawski, op. cit., s. 760.

[251] W. Dworzaczek, Monografia… .

[252] F. Niegolewski, Niegolewski Andrzej…, s. 113.

[253] W. Dworzaczek, Monografia… .

[254] F. Niegolewski, Niegolewski Andrzej, w: Ziemianie polscy XX wieku, s. 113.

[255] Ibidem.

[256] Ibidem.

[257] W. Dworzaczek, Monografia… .

[258] F. Niegolewski, Niegolewski Andrzej…, s. 113.

[259] Ibidem.

[260] W. Dworzaczek, Monografia… .

[261] F. Niegolewski, Niegolewski Andrzej…, s. 113.

[262] Ibidem.

[263] W. Dworzaczek, Monografia… .

[264] F. Niegolewski, Niegolewski Zygmunt  h. Grzymała (1906-1997), w: Ziemianie polscy XX wieku. Słownik biograficzny, cz. 5, pod red. J. Leskiewiczowej, Warszawa 2002, s. 109.

[265] Ibidem.

[266] W. Dworzaczek, Monografia… .

[267] F. Niegolewski, Niegolewski Zygmunt h. Grzymała (1906-1997)…, s. 109.

[268] Ibidem.

[269] Ibidem.

[270] Ibidem.

[271] W. Dworzaczek, Monografia… .

[272] A. Kwilecki, op. cit., s. 319.

[273] W. Dworzaczek, Monografia… .

[274] A. Kwilecki, op. cit., s. 319.

[275] W. Dworzaczek, Monografia… .

[276] F. Niegolewski, Niegolewski Zygmunt h. Grzymała (1906-1997)…, s. 109.

[277] Ibidem.

[278] Ibidem.

[279] W. Dworzaczek, Monografia… .

[280] F. Niegolewski, Niegolewski Zygmunt h. Grzymała (1906-1997)…, s. 109.

[281] Ibidem.

[282] W. Dworzaczek, Monografia… .

[283] F. Niegolewski, Niegolewski Maciej h. Grzymała (1907-1944), w: Ziemianie polscy XX wieku. Słownik biograficzny, cz. 5, pod red. J. Leskiewiczowej, Warszawa 2002, s. 109-110.

1 komentarz (+add yours?)

  1. krzysztof niegolewski
    Gru 02, 2012 @ 17:31:57

    Bardzo ciekawe!

    Odpowiedz

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d bloggers like this: