Monografia Niegolewskich – Pierwsi Niegolewscy (przełom XIV i XV wieku) [rozdział II]

Kolejna część monografii prosopograficznej Niegolewskich – poprzednie znajdziecie w menu pod kategorią „niegolewscy” 😀 Przyjemnej lektury 🙂

Rozdział II

 Pierwsi Niegolewscy (przełom XIV i XV wieku)

 Nie inaczej było z obecnymi na kartach XIV- i XV- wiecznych źródeł osobami, które pisały się z Niegolewa. Pierwszym znanym dziedzicem Niegolewa był Łękomir. Pojawił się w źródłach w 1388 roku. Pod datą 1390 widniały pierwsze informacje o żonie Łękomira – Jadwidze nieznanego nazwiska oraz dzieciach tej pary: dwóch synach – Pawle i Wojciechu i dwóch córkach[1]. Ich małżeństwo musiało mieć już wtedy pokaźny staż, ponieważ równocześnie pojawiły się informacje o czwórce ich dorosłych dzieci. Syn Paweł zwany też Paszkiem wystąpił po raz pierwszy o rok wcześniej niż reszta rodzeństwa[2]. Synowie Łękomira pojawili się jednak w źródłach w podobnym czasie, można więc przypuszczać, że nie było między nimi dużej różnicy wieku. Wiadomo również, że Łękomir miał starszego, nieznanego z imienia brata. Źródła przekazały jedynie informacje o jego potomstwie. Pod datą 1389 i 1391 wymieniono synowca Łękomira – Pietrasza z Niegolewa. Zapewne jest on identyczny z Piotrem, który został wspomniany w 1393 roku obok dwóch innych dziedziców Niegolewa – Jana i Macieja[3].

Aktywność pierwszych Niegolewskim koncentruje się wokół spraw związanych z Niegolewem oraz jego najbliższym sąsiedztwem. W 1389 roku stracił Łękomir na rzecz Mikołaja Kowalika, wójta niedalekiego Buku czwartą część Niegolewa[4]. W roku następnym wspomniany wójt wraz z córką Małgorzatą wygrał spór z Jadwigą, żoną Łękomira o pięciu kmieci, których Łękomir zastawił z powodu ciążącego na nim długu 40 grzywien[5]. Kmiecie zostali zastawieni wójtowi aż do momentu spłaty całej sumy. Wspólnie z synami prowadził Łękomir spory o ziemie z Przybysławem z Rudnik, drugim wójtem Buku, któremu w 1390 roku zastawił sześć działów w Małym Niegolewie. W 1397 roku miał termin ze strony Bietki z Niegolewa o wygnanie jej z przynależnej jej jakimś prawem części Niegolewa. Bietka procesowała się od 1392 roku również z Przybysławem z Rudnik o połowę Niegolewa. W 1394 roku sprawa została skierowana przed sąd królewski. Wynikiem postępowania było przyznanie Rudnickiemu w 1395 roku zastawnej czwartej części Niegolewa oraz sumę 46 grzywien. Jeszcze w latach 1397-1398 Bietka wraz z synami pozywała Przybysława o trzymanie siłą połowy Niegolewa[6]. Zapewne była więc Bietka żoną jakiegoś nieżyjącego dziedzica Niegolewa, być może brata Łękomira i miała wiele problemów prawnych związanych z utrzymaniem się przy Niegolewie. Należy przypuszczać, że walczyła o prawa do dziedzictwa w Niegolewie w imieniu swych synów, zapewne nieletnich.

Na podstawie powyższych informacji należy sądzić, że Niegolewo było dużą wsią, podzieloną między licznych właścicieli.

W 1400 roku doszło do kolejnego konfliktu Łękomira z Przybysławem Rudnickim oraz Andrzejem Soczewką, dziedzicami w Niegolewie, których Łękomir oskarżył o grabież zboża. Rudnicki i Soczewka musieli być ze sobą w jakiś sposób sprzymierzeni w konfliktach z Łękomirem, gdyż wójt Buku uiścił za Soczewkę karę w wysokości 7 grzywien, która została na niego nałożona za pobicie Łękomira. Po 1403 roku Soczewka nie występuje już jako adwersarz Niegolewskich, co może oznaczać, że jego pretensje zostały przez nich odparte[7].

Żoną syna Łękomira – Pawła (Paszka) była Krzymka nieznanego nazwiska. Zdrobniałe formy imion obojga małżonków świadczą zapewne o ich niskim prestiżu w szlacheckim społeczeństwie. Ich małżeństwo zostało zawarte przed 1399 rokiem. Data ta jest równocześnie jedyną, pod jaką występuje żona Pawła. Natomiast ostatnie informacje o samym Pawle jako jeszcze żyjącym pochodzą z 1407 roku. W źródłach nie zachowały się też jakiekolwiek informacje o potomstwie tej pary[8].

W 1400 roku Wojciech, drugi syn Łękomira został postawiony pod sąd królewski za zarzucenie wojewodzie poznańskiemu Sędziwojowi Świdwie z Szamotuł, że kłamie jak pies. Wyrokiem sądu został Wojciech zobowiązany do wycofania oskarżenia, przeproszenia wojewody, zapłacenia 50 grzywien kary na rzecz Sędziwoja oraz 70 grzywien na rzecz króla, a także wywiedzenia swego szlachectwa. Co ciekawe, Wojciech nie wywiązał się z ostatniego zobowiązania, prosząc w 1401 roku o odroczenie terminu. Sprawa ta nie pozostawiła dalszych śladów w źródłach, można więc przypuszczać, że spór zakończył się polubownie[9]. Oczywiście nie ma wątpliwości co do szlacheckiego pochodzenia Wojciecha, a jego kłopoty związane z jego udowodnieniem związane były zapewne z charakterystyczną dla tego czasu ogólną małą ilością jakichkolwiek dokumentów, bądź też z brakiem odpowiednich świadków, którzy mogli by to szlachectwo poświadczyć.

W 1401 roku Wojciech odnowił spór z niedawnym wrogiem Niegolewskich – Przybysławem Rudnickim, którego oskarżył o uwięzienie w Buku i poniesienie w związku z tym 10 grzywien szkody[10]. Wójt jednak odmówił odpowiedzialności przed sądem ziemskim, tłumacząc, że uwięzienie Wojciecha wynikało z jakichś jego nieuregulowanych stosunków z biskupem, w imieniu którego, jako swego pana występował Przybysław[11]. Dzięki posagowi wniesionemu przez Helenę wykupił Wojciech od Rudnickiego za 40 grzywien trzymaną przez niego w zastawie część Niegolewa[12]. Następne lata uwidaczniają udział Wojciecha w rozmaitych sąsiedzkich konfliktach, najczęściej, podobnie jak jego brata Pawła, w roli świadka jednej ze stron. Na uwagę zasługują te, w których Wojciech świadczy swym współrodowcom – Grzymałom. Wszystkie dotyczyły osób, które posiadały dobra w zachodniej części powiatu poznańskiego oraz w powiecie kościańskim, a dotyczyły drobnych kwestii majątkowych oraz rękoczynów. Ostatni raz pojawia się Wojciech w źródłach jeszcze jako żyjący w 1424 roku[13].

Wojciech, ożenił się z Heleną nieznanego nazwiska. Małżeństwo ich zostało zawarte przed 1403 rokiem. Według Adam Szwedy synami Wojciecha byli: Grzymek, Wincenty i Maciej, duchowny, który w 1467 roku był altarystą w Buku, a dwa lata później plebanem w Uzarzewie[14]. Tych samych: Grzymka i Wincentego Włodzimierz Dworzaczek uznał za synów Jaśka z Niegolewa, brata Tomasza (o których później), w ogóle nie odnotowując obecności w źródłach Macieja[15].

W 1392 roku z Niegolewa pisał się również wspomniany Tomasz (Tomisław). W roku następnym przeciwko Tomaszowi i jego żonie Dzierżce występował o dwie grzywny i jeden wierdunek Pietrasz z Górzna. Następnie został Tomasz wspomniany w 1396, 1397 oraz 1400 roku. W 1445 roku procesował się z Janem Chwałkowskim[16].

Bratem Tomasza był Jan (Jasiek), dziedzic w Niegolewie w latach 1389-1399. W 1401 roku Jan miał proces z żupnikami, a roku następnym zobowiązany był stawić na świadka swego brata Tomasza. W 1402 roku przeciwko Jaśkowi i jego bratankowi Wielisławowi wystąpił odsunięty od prawa kupna dziesięciny – Łękomir z Niegolewa. W 1425 roku procesował się Jan z Dorotą z Wąsowa i jej stryjem Wawrzyńcem z Kozłowa. Ostatni raz jako żyjący wystąpił w źródłach w 1453 roku[17].

Według Włodzimierza Dworzaczka to właśnie Jan jest pierwszym pewnym przedstawicielem późniejszej rodziny Niegolewskich, a nie Wojciech, syn Łękomira, jak uważa Adam Szweda. Wydaje się, że należy z rezerwą podejść do ustaleń Szwedy i do odtworzonego przez niego niemal w pełni ciągu genealogicznego pierwszych pokoleń Niegolewskich, który otwiera już pierwsza pojawiająca się na kartach źródeł osoba, jaka kiedykolwiek pisała się z Niegolewa.

Synem Jaśka z Niegolewa, którego potomstwo szybko wymarło, był Wincenty. Wystąpił on w źródłach po raz pierwszy w 1435 roku, określony jako niegdyś Niegolewski[18]. W 1449 roku procesował się z Wincentym Jan Tarnawski. W 1453 roku Wincenty występował jako dziedzic Uścięcin[19]. W 1459 roku pozywał on synów zmarłego Jana z Chełmu[20]. Tego samego roku Wincentego, dziedzica Plastowa pozywały córki Mikołaja Niemierzyckiego, byłego sołtysa Kuszlina, a w 1464 roku występowały przeciwko niemu córki zmarłego Mikołaja Byrzyńskiego. Pierwszą żoną Wincentego w 1434 roku była Helena, nieznanego nazwiska. Wiadomości o kolejnej, prawdopodobnie drugiej żonie Wincentego – Zofii, również nieznanego nazwiska, pochodzą z 1453 roku, kiedy występowała przeciwko Mikołajowi Stęszewskiemu[21]. W 1453 roku Zofię pozywała Więcka, żona Jana Łąckiego. W 1465 roku Zofia alias Marczycha odebrała od Wojciecha Krąpiewskiego posag, zabezpieczony na Karczewie, zapewne więc nie był Wincenty jej pierwszym mężem. W 1489 roku Zofia, będąc już wdową po Wincentym sprzedała za 30 grzywien Janowi Jaskuleckiemu całą należącą do niej trzecią część dziedzicznego Plastowa, znajdującego się w powiecie kościańskim[22].

Wincenty żył jeszcze w 1470 roku. Jego synem był Jan, który w 1464 roku sprzedał Grzymkowi część Niegolewa za 140 grzywien. Nie żył już Jan w 1476 roku[23].

Od drugiego syna Jaśka – Grzymka Niegolewskiego, wzięła swój pewny początek późniejsza rodzina Niegolewskich.

 

 

Pierwsi Niegolewscy należeli do najliczniejszej warstwy szlachty – średniej. Na przełomie wieku XIV i XV wyraźnie zaznaczyła się ich aktywność gospodarcza, zaczęli interesować się wzrostem coraz bardziej opłacalnej produkcji rolnej, powiększając swoje gospodarstwo, w czym nie odbiegali od reszty szlachty. Działania pierwszych Niegolewskich skupiały się wokół utrzymania swych posiadłości w Niegolewie, a następnie przejęcia części tejże wsi, które należały do innych właścicieli. Niegolewscy stopniowo zwiększali powierzchnię swych dóbr, wchodząc w posiadanie wsi położonych stosunkowo blisko Niegolewa. Posunięcia tego typu umożliwiały im zapewne dochody czerpane z posiadanego majątku, jak również posagi wnoszone przez ich żony. Niegolewscy brali udział w rozmaitych sąsiedzkich konfliktach, przeważnie dotyczących drobnych kwestii majątkowych i rękoczynów, występując w roli świadków. Nie pełnili oni w tym czasie żadnych funkcji publicznych, zarezerwowanych, co oczywiste,  dla przedstawicieli rodzin szlachty o wyższym statusie majątkowym i społeczno-politycznym, które zdołały już zyskać pewną pozycję wśród społeczeństwa szlacheckiego i wobec władz centralnych. Takiego statusu Niegolewscy nie osiągnęli w XIV ani na początku wieku XV, wychodząc dopiero na arenę dziejów. Dla omawianego w historii rodziny okresu nie są znane kwestie dotyczące wykształcenia członków rodziny, zewnętrznych wyznaczników statusu rodziny w postaci warunków mieszkaniowych i posiadania dóbr ruchomych. Nie zachowały się w źródłach również informacje o jakimkolwiek mecenacie pełnionym przez Niegolewskich. Niegolewscy, podobnie jak większość szlachty, w XIV wieku wychodzili dopiero na arenę dziejów i stopniowo aklimatyzowali się w nowych warunkach działalności, wyznaczonych przez proces przekształcania się średniowiecznego rycerstwa w nowożytną szlachtę.


[1] W. Dworzaczek, Monografia Niegolewskich, w: Teki Dworzaczka v.1.0.0. Materiały historyczno-genealogiczne do dziejów szlachty wielkopolskiej XV-XX w., Polska Akademia Nauk, Biblioteka Kórnicka. Kierownictwo naukowe: J. Wisłocki, koordynacja projektu: A. Bieniaszewski, modelowanie danych, program sterujący, tłumaczenie programów licencjonowanych i koncepcja układu całości: R.T. Prinke, Kórnik-Poznań 1995.

[2] Ibidem.

[3] Ibidem.

[4] Słownik historyczno-geograficzny…, s. 140.

[5] Ibidem.

[6] W. Dworzaczek, Monografia… .

[7] Ibidem.

[8] Ibidem.

[9] Ibidem.

[10]  Słownik historyczno- geograficzny województwa…, s. 140.

[11] Ibidem.

[12] Ibidem.

[13] W. Dworzaczek, Monografia… .

[14] A. Szweda, op. cit., s. 355-357.

[15] W. Dworzaczek, Monografia… .

[16] Ibidem.

[17] Ibidem.

[18] Ibidem.

[19] Ibidem.

[20] Ibidem.

[21] Ibidem.

[22] BK-CD#v100\1489\REGESTY\KSIEGI\P_ZIEM15.X#7670 (Nr. 10 gr. 1387).

[23] W. Dworzaczek, Monografia… .

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: