Niegolewscy – monografia prosopograficzna. Wstęp

W kategorii „niegolewscy” znajdziecie opublikowaną w „częściach” moją magisterkę:) Czołem historycy:) Zachęcam do lektury:)

Na początek wstęp:) Życzę przyjemnego poczytywania:)

Niegolewscy – monografia prosopograficzna

Wstęp

 Niniejsza praca zatytułowana Niegolewscy. Monografia prosopograficzna ma na celu ukazanie mechanizmów awansu majątkowego i społecznego konkretnej wybranej polskiej rodziny szlacheckiej na tle zachowań całego stanu. Praca jest analizą przebiegu kariery Niegolewskich i próbą określenia sposobów jej budowania w odniesieniu do panujących w środowisku szlacheckim modeli postępowania w danym okresie historycznym, który te wzory warunkował.

Na fakt wyboru tematu pracy wpłynęło kilka przesłanek. Przede wszystkim brak opracowań naukowych podejmujących tego typu problematykę, a więc oryginalność tematu oraz zainteresowania autorki historią szlachty polskiej ze względu na jej miejsce w społeczeństwie, sposób życia i sposoby budowania swojej pozycji majątkowej i społecznej. A w związku z tym, że człowiek żył przede wszystkim w rodzinie, to właśnie to środowisko stało się przedmiotem rozważań. Jeśli chodzi o wybór konkretnej rodziny, to był on związany z faktem jej pochodzeniem ze średniej szlachty, najliczniejszej i najbardziej reprezentatywnej warstwy całego stanu, co z jednej strony pozwala na określenie Niegolewskich typową rodziną szlachecką, a z drugiej strony fakt utrzymania przez całą ich historię rodzinnego gniazda – Niegolewa, czyni tę rodzinę wyjątkową na tle polskiego ziemiaństwa.

Metodą, która pozwala na studiowanie wyżej zakreślonych problemów, jest prosopografia, która bada zbiorowość (w naszym przypadku – rodzinę), pozwalając na charakterystykę jej cech wspólnych, określenie mechanizmów zachowań i modeli karier[1]. Badania prosopograficzne wymagają uwzględnienia szerokiego tła społeczno-politycznego[2], albowiem tylko na jego podstawie można sklasyfikować dane zachowanie ekonomiczne czy społeczne rodziny jako typowe bądź też specyficzne, porównując je z równoległymi zachowaniami innych członków wspólnoty szlacheckiej.

Podejście prosopograficzne wymagało określenia standardu opisu historii rodziny. Dla jego skonstruowania podstawą stały się tezy referatu Adama Kerstena wygłoszonego na XI Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich w Toruniu w 1974 roku[3]. Posłużył on do budowy kwestionariusza badawczego, wynikającego z tezy badawczej oraz zawartości Tek Dworzaczka, podstawowego źródła wykorzystanego w pracy[4].

W ten sposób skonstruowano standard opisu rodziny szlacheckiej, poruszający 6 zagadnień: 1) przynależność rodowa – dążenie do zachowania rodu, jego pozycji, ukazanie koligacji rodzinnych i ich znaczenia dla kariery politycznej oraz podnoszenia statusu ekonomicznego rodziny; 2) dane o wykształceniu i jego znaczeniu w przygotowaniu do działalności politycznej oraz znaczeniu dla prestiżu i miejsca w hierarchii społecznej; 3) informacje dotyczące kariery politycznej opisywanej osoby – sprawowanych funkcjach, kwestia przynależności do elity szlacheckiej, udziału w ekipie władzy bądź też opozycji, utrzymywanie klienteli itp.; 4) informacje o stanie ekonomicznym – posiadanym majątku i sposobach jego pomnażania, dochodach i wydatkach, aktywności gospodarczej i finansowej itp.; 5) informacje o rezydencjach – opisy budowli i ich wyposażenia, posiadanie własnego dworu, zewnętrzne wyznaczniki statusu i prestiżu; 6) informacje o mecenacie – budowanie kaplic, kościołów, dobroczynność, zainteresowania w dziedzinie kultury itp.

Zastosowany w pracy kwestionariusz badawczy realizuje zarówno postulaty prosopografii, jak i bierze pod uwagę rodzaj wiadomości, jakich dostarcza główne źródło – Teki Dworzaczka, którą to nazwę nadano materiałom źródłowym zgromadzonym przez wybitnego polskiego genealoga prof. Włodzimierza Dworzaczka. Zbieranie materiałów genealogicznych rozpoczął Dworzaczek pod koniec lat 20- tych XX wieku. Wtedy to, po śmierci barona Artura Reiskiego, współpracownika i zarazem kontynuatora Adama Bonieckiego, Dworzaczek stał się spadkobiercą misji kontynuowania prac nad kolejnymi tomami tzw. Herbarza Bonieckiego, przerwanego w 1914 roku na siódmym zeszycie XVI tomu. Od samego początku pracy nad materiałami zgromadzonymi przez dwóch pierwszych autorów herbarza, Dworzaczek zwrócił uwagę na ubóstwo informacji dotyczących rodzin wielkopolskich. Dlatego właśnie, chcąc uzupełnić ową lukę, rozpoczął dalsze studia archiwalne[5]. Zgromadzone przez siebie materiały ostatecznie postanowił Dworzaczek przekazać do Biblioteki Kórnickiej PAN. Przekazywano je stopniowo w ciągu całego 1988 roku. Całość przejęto już po śmierci badacza w październiku 1988 roku[6]. W ten sposób spuścizna Dworzaczka uległa archiwizacji. Dzięki temu, że zespół pracowników Biblioteki stanowili ludzie zainteresowani metodami komputerowymi w badaniach historycznych (Jerzy Wisłocki, Adam Bieniaszewski, Rafał T. Prinke), postanowiono wykorzystać odpowiednio oprogramowane komputery dla udostępnienia tego bogatego zbioru. Próby komputerowego opracowania Tek podjęto już w 1989 roku, zdając sobie sprawę z braku realnych możliwości wykorzystania tych materiałów w sposób tradycyjny, przez rozpisywanie na fiszki. Po wielu próbach takiego różnorodnego opracowywania, zdecydowano się ostatecznie na elektroniczną edycję całości tej olbrzymiej spuścizny – dzieła życia jednego człowieka. Stwierdzono, że takie rozwiązanie stanowi jedyne wyjście dla umożliwienia dostępu do całości informacji zgromadzonych przez Dworzaczka. W 1994 roku w ramach projektu badawczego Genealogia szlachty wielkopolskiej XV-XVIII w. rozpoczęto prace nad przepisywaniem regestów Dworzaczka na komputer. Oprócz regestów przepisano również tekst maszynopisu badacza Materiały historyczno-genealogiczne do dziejów wielkiej własności w Wielkopolsce[7]. Dzięki formie elektronicznej niepublikowane wcześniej dzieło życia wybitnego badacza nie dość, że nie uległo rozproszeniu czy zatarciu, to jest powszechnie dostępne, każdy może łatwo i szybko skorzystać z bogatego materiału źródłowego, przydatnego do różnego rodzaju badań historycznych.

Na Teki składają się regesty z ponad 1100 ksiąg grodzkich, a niekiedy i ziemskich, wszystkich powiatów wielkopolskich. Do ksiąg grodzkich wpisywano akty kupna-sprzedaży dóbr, darowizny, działy majątków, transakcje kredytowe, dzierżawy, zastawy, wyderkafy, posagi i reformacje (zabezpieczenie posagu i wiana na dobrach męża), wszelkie kwitacje, transfuzje (przekazanie praw do zobowiązania) i wiele innych tego typu czynności prawnych. Takie bogactwo wpisów pozwala na zebranie dużej ilości informacji o charakterze majątkowym. Swymi badaniami objął Dworzaczek również: parafialne księgi metrykalne archidiecezji poznańskiej i gnieźnieńskiej oraz nekrologi i sepultury klasztorów wielkopolskich, a także księgi parafii innowierczych (przechowywane w Archiwum Państwowym w Poznaniu) oraz kroniki klasztorów zawierające z reguły również sepultury (zasób Archiwum Zakonu Bernardynów w Krakowie).  Ponadto materiały źródłowe powiększyły wypisy z prasy oraz zapisy testamentowe. Badaniami objęto: wszystkie roczniki Dziennika Poznańskiego z lat 1859-1916, Gazetę Warszawską (lata 1786-1788) i Kurier Polski (lata 1729-1733, 1739-1740, 1743-1760). Regesty testamentów natomiast dotyczą zapisów ostatniej woli spisanych w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, a złożonych w sądzie obwodowym i grodzkim w Poznaniu[8].

Sam charakter informacji zawartych w materiałach zgromadzonych przez Dworzaczka wynika oczywiście ze specyfiki źródeł, nad którymi badacz pracował. Regesty sporządzone przez Dworzaczka są zwięzłe, zawierają najważniejsze dane: imiona i nazwiska osób występujących czy to przed sądem grodzkim czy ziemskim w sprawach cywilnych, karnych, spornych i niespornych. W regeście opisano rodzaj sprawy, nazwy dóbr (jeśli one były przedmiotem postępowania), ich powierzchnię, wartość pieniężną, status, położenie w ramach podziału administracyjnego, tytuł zawieranej transakcji, a także wysokość nawiązek w sprawach karnych, przynależność stanową osób występujących w dokumentach, a w ramach stanu – miejsce w hierarchii itp. Dworzaczek odnotował również nazwę urzędu, jeśli takowy któraś ze stron piastowała, a także scharakteryzował powiązania rodzinne osób stających przed sądem[9]. Uważa się, że wykorzystane przez Dworzaczka w 25% księgi grodzkie stanowią zbiór reprezentatywny[10]. Wartość Tek polega nie tylko na bogactwie reprezentatywnych materiałów, ale także na formie ich udostępnienia w postaci wydawnictwa elektronicznego. Teki dają możliwość podejmowania oryginalnych tematów, a także weryfikują informacje zawarte w, przedstawiających niewielką wartość naukową, polskich herbarzach.

Wspominany tzw. Herbarz Bonieckiego[11], jedno z lepszych wydawnictw tego rodzaju, został doprowadzony do nazwiska Makomski, a więc nie ma w nim osobnego opracowania dziejów Niegolewskich. Pojawiają się jednakże pojedyncze wzmianki o przedstawicielach tej rodziny przy okazji genealogii innych rodzin, które w jakiś sposób z Niegolewskimi były związane, najczęściej stosunkiem powinowactwa. Biorąc pod uwagę fakt, że Boniecki miał dla Wielkopolski stosunkowo najmniej materiałów źródłowych, i w związku z tym szlachta z tej dzielnicy została w jego herbarzu opracowana dosyć fragmentarycznie, to taki też charakter mają te i tak pojedyncze wzmianki o Niegolewskich[12].

Z pozostałych opracowań rodziny Niegolewskich zamieszczonych w herbarzach, stosunkowo największą wartość przedstawia kolejny XX-wieczny herbarz – Rodzina, herbarz szlachty polskiej opracowany przez Seweryna Uruskiego przy współudziale Adama A. Kosińskiego i Aleksandra Włodarskiego[13]. Autorzy, podobnie jak w przypadku wcześniej omawianego herbarza, nie ograniczyli się tylko do przedstawienia genealogii rodu, ale zawarli także podstawowe dane o charakterze majątkowym. Sam herbarz przedstawia jednak niewielką wartość, będąc w dużej mierze niedbałą kompilacją wcześniejszych autorów, a jeżeli już opiera się na materiałach źródłowych, to wykazuje znaczne rozbieżności z rzeczywistą zawartością przytaczanych źródeł[14].

Z wydawnictw genealogicznych z XIX wieku, które nosiły już znamiona krytyki historycznej, należy wymienić szeroko rozpowszechnioną w Wielkopolsce Złotą Księgę Szlachty Polskiej wydaną przez Teodora Żychlińskiego[15]. Charakteryzuje się ona jednak nierównym poziomem naukowym, albowiem była dla wydawcy przede wszystkim źródłem dochodu, czerpanym od rodzin zainteresowanych umieszczeniem w niej swych genealogii[16].

Pozostałe herbarze prezentują znikomą wartość naukową.

Literatura przedmiotu w ścisłym rozumieniu poruszanego tematu jest bardzo skromna. Jeżeli chodzi o odtworzenie stosunków własnościowych to największą wartość dla okresu średniowiecza przedstawia Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu[17], a dla czasów nowożytnych i XIX wieku Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich[18]. Lepiej wygląda stan badań jeżeli chodzi o wiek XIX i XX. Samym Niegolewskim poświęcono dwie monografie: Andrzej Niegolewski (1787-1857). Biografia polityczna, której autorem jest Bogumił Wojcieszak[19] oraz Władysław Niegolewski 1819-1885, autorstwa Jana Słowikowskiego[20], a także kilka biogramów w Polskim Słowniku Biograficznym, wśród których autorów znaleźli się: Stefan Kieniewicz[21], Zygmunt Kaczmarek[22], Krzysztof Morawski[23] i Zdzisław Grot[24]. Ze względu na formę pracy i zastosowaną metodę badawczą wzorcową jest praca Jarosława Dumanowskiego, pt. Hrabiowie na Lubrańcu. Dzieje fortuny magnackiej[25]. Znacznie bardziej obfita jest literatura poświęcona ogólnym przemianom społeczno-majątkowym szlachty, pozwalająca odtworzyć społeczno- polityczne tło, niezbędne w badaniach prosopograficznych.

Przyjęta struktura pracy ma charakter kombinowany, albowiem wynika zarówno z historii rodziny, jak i historii Polski. Praca składa się z czterech rozdziałów. W rozdziale pierwszym zatytułowanym Historia rodu Grzymała w sensie heraldycznym, scharakteryzowano ród Grzymała, którego członkami byli również Niegolewscy, a który był w średniowieczu podstawowym środowiskiem, w jakim żyło i działało rycerstwo.  Rozdział drugi, pt. Pierwsi Niegolewscy (przełom XIV i XV wieku) przedstawia pierwszych znanych przedstawicieli rodziny, których jednak nie udało się połączyć ze sobą w pewien ciąg genealogiczny. Są oni zarazem przedstawicielami epoki przejściowej między czasami, kiedy najważniejszą wspólnotą, z którą się utożsamiano była instytucja rodu rycerskiego, a okresem, w którym podstawę wszelkiej działalności stanowiła rodzina monogamiczna. Rozdział trzeci – Potomkowie Grzymka Niegolewskiego – historia rodziny w epoce nowożytnej (do końca XVIII wieku) opisuje szlachecki okres w dziejach rodziny, natomiast rozdział kolejny Niegolewscy w XIX i XX wieku przedstawia karierę rodziny w tym właśnie okresie. Podzielony on został na trzy podrozdziały. Pierwszy z nich prezentuje pierwszych Niegolewskich żyjących i działających w epoce zaborów, natomiast dwa kolejne wynikają z trwałego podziału rodziny na linie.

Chęć wniknięcia w mechanizmy osiągania konkretnej pozycji majątkowej i społecznej przez Niegolewskich w różnych fazach rozwoju rodziny wymagała operowania wielopokoleniową wspólnotą rodzinną i majątkową, a więc spojrzenia na omawiane procesy w dłuższej perspektywie czasowej. Dlatego też podstawą rozważań na ten temat są dzieje rodziny od końca XIV wieku, kiedy po raz pierwszy pojawia się ona na kartach źródeł aż po wiek XX wieku, a głównie do jego połowy, a więc momentu, kiedy została zlikwidowana warstwa ziemiańska, kontynuująca tradycje szlacheckie.

Ramy terytorialne wyznaczone zostały przez stan posiadania dziedziców Niegolewa. Terenem ich ekspansji majątkowej była Wielkopolska właściwa, a więc województwo poznańskie i kaliskie dawnej Rzeczypospolitej.


[1] J. Szymański, Nauki pomocnicze historii, Warszawa 2005, s. 88-90.

[2] E. Opaliński, Elita władzy w województwach poznańskim i kaliskim za Zygmunta III, Poznań 1981, s. 15.

[3] A. Kersten, Warstwa magnacka-kryterium przynależności, w: Magnateria polska jako warstwa społeczna, pod red. W. Czaplińskiego i A. Kerstena, Toruń 1974, s. 8-12.

[4] J. Jaskulski, Budowa struktury bazy danych w badaniach prozopograficznych, w: Historia i komputery, t. 1, pod red. B. Ryszewskiego, Toruń 1995, s. 35.

[5] A. Gąsiorowski, In memoriam. Włodzimierz Dworzaczek 15 X 1906-23 IX 1988, Przedruk z Kwartalnika Historycznego, XCVI, 1989, z. 3-4, s. 301-304, w: http://teki.bkpan.poznan.pl/index_informacje.html

[6] A. Bieniaszewski, R. T. Prinke, J. Wisłocki,  Spuścizna Włodzimierza Dworzaczka, Pamiętnik Biblioteki Kórnickiej, z. 24, s. 169.

[7] Ibidem, s. 169-174.

[8] Ibidem.

[9] Teki Dworzaczka v.1.0.0. Materiały historyczno-genealogiczne do dziejów szlachty wielkopolskiej XV-XX w., Polska Akademia Nauk, Biblioteka Kórnicka. Kierownictwo naukowe: J. Wisłocki, koordynacja projektu: A. Bieniaszewski, modelowanie danych, program sterujący, tłumaczenie programów licencjonowanych i koncepcja układu całości: R.T. Prinke, Kórnik-Poznań 1995.

[10] A. Bieniaszewski, R. T. Prinke, J. Wisłocki, op. cit., s. 173.

[11] A. Boniecki, Herbarz Polski, cz. 1, Wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich, t. 2, 3-6, 8, 10, 13, 15, Warszawa 1899-1913, reprint Warszawa 1985.

[12] W. Dworzaczek, Genealogia, Warszawa 1959, s. 120-122.

[13] S. Uruski, A. A. Kosiński, A. Włodarski, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, t. 12, Warszawa 1915, reprint Poznań 1998.

[14] W. Dworzaczek, Genealogia,  s. 122-123.

[15] T. Żychliński, Złota Księga szlachty polskiej, t. 1-2, 5-6, Poznań 1880-1884.

[16] W. Dworzaczek, Genealogia, s. 116-117.

[17] Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, oprac. S. Chmielewski, K. Górska-Gołaska, J. Luciński, cz. 1, Wrocław-Łódź 1982-1987.

[18] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. B. Chlebowskiego, J. Krzywickiego, F. Sulimierskiego, W. Walewskiego, t. 1-15b, Warszawa 1880-1902, w: http://www.mimuw.edu.pl/polszczyzna/SGKPi/indexse2.html#x3-50002.

[19] B. Wojcieszak, Andrzej Niegolewski (1787-1857). Biografia polityczna, Poznań 2003.

[20] J. Słowikowski, Władysław Niegolewski 1819-1885, Warszawa-Poznań 1988.

[21] S. Kieniewicz, Niegolewski Andrzej Marcin h. Grzymała (1787-1857), w: Polski Słownik Biograficzny, t. 22, pod red. Emanuela Rostworowskiego, Wrocław-Gdańsk 1977, s. 756-758.

[22] Z. Kaczmarek, Niegolewski Felicjan (1868/1869-1919), w: Polski Słownik Biograficzny, t. 22, pod red. Emanuela Rostworowskiego, Wrocław-Gdańsk 1977, s. 758-759.

[23] K. Morawski, Niegolewski Stanisław (1872-1948), w: Polski Słownik Biograficzny, t. 22, pod red. Emanuela Rostworowskiego, Wrocław-Gdańsk 1977, s. 759-760.

[24] Z. Grot, Niegolewski Władysław Maurycy (1819-1885), w: Polski Słownik Biograficzny, t. 22, pod red. Emanuela Rostworowskiego, Warszawa-Gdańsk 1977, s. 760-763.

[25] J. Dumanowski, Hrabiowie na Lubrańcu. Dzieje fortuny magnackiej, Toruń 1999.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: